Pleinvrees onder de rode vlag

Eminent Domain. Regie: John Irvin. Met: Donald Sutherland, Annie Archer. Uitgebracht op videotape door CNR Video.

Zeker nu filmdistributeurs zo weinig risico meer durven te nemen en bepaalde, minder spectaculaire maar toch interessante films het Nederlandse bioscoopdoek eenvoudig niet meer "halen', lijkt de beter gesorteerde videotheek meer en meer te gaan fungeren als reservoir dat de ten onrechte gepasseerde film toegankelijk maakt. Eminent Domain (1991) van regisseur John Irvin is er zo een.

Wie de film ziet, begrijpt direct waarom het filmbedrijf ervoor terugschrok. Plaats van handeling is Polen in 1979, dus voor er barsten in de Berlijnse Muur werden geslagen en voor het uiteenvallen van het Oostblok, in een periode dat het Politburo van de communistische Partij in Warschau nog strak de touwtjes in handen hield. Op die grauwe ellende zit niemand te wachten, meende vast de distributeur, zo hij, aangetrokken door de hoofdrol van Donald Sutherland, het importeren van deze film in overweging had genomen. En dus bleef Eminent Domain ongezien.

Helaas, want Eminent Domain mag zijn verhaal baseren op waar gebeurde grauwe gebeurtenissen in een grauwe tijd, dat maakt de film zelf nog niet grauw, verre van dat. Het is een meeslepende politieke thriller die vertelt hoe een hoog lid van het Poolse Politburo wordt geconfronteerd met de methoden die voor hem altijd theorie waren, bedoeld voor anderen, lager op de maatschappelijke ladder. De dader met de schone handen wordt slachtoffer, hij krijgt een koekje dat hem duidelijk maakt hoe giftig het eigen deeg is.

We zien hem aanvankelijk als een zelfverzekerd politicus, een sluwe man die zich soepel beweegt in de dagelijks praktijk van corruptie en privileges, van dienst en wederdienst, van een auto voor jouw vrouw in ruil voor een appartement voor die kennis van mij. We zien hem listig en quasi-naïef de hielen likken van de partijvoorzitter - een levensgevaarlijk godje vermomd als een beminnelijke gewone man. En hoewel Donald Sutherland geen moment een geloofwaardige Pool wordt, slaagt hij er toch in een aanvaardbare, arrogante streber neer te zetten, zo iemand wiens gevaar er juist in schuilt dat hij altijd sympathie blijft wekken, wat hij ook op zijn kerfstok heeft.

In de scène dat deze man, zo glorieus zeker van zichzelf en van de stijgende lijn van zijn carrière, zich zijn val realiseert, betreurde ik het dat ik voor deze film was aangewezen op de beperkingen van het televisiescherm. Sutherland is net de toegang tot zijn kantoor ontzegd, en hij stapt, in een prachtig, pleinvrees wekkend ruim shot, onder een nat-klapperende vlag een ontkleurde wereld binnen. Een wereld waar Irvin consequent een percentage van het warme rood aan onttrok en waar hij aldus de sfeer invoelbaar maakt van een bestaan onder staatsterreur.

Irvin analyseert in het steeds wurgender toesnoerende verhaal van Eminent Domain de stadia van die terreur. De politieke vernedering is hard voor zijn hoofdpersoon, maar niet het ergste dat hem kan gebeuren; het ontbreken van iedere verklaring voor zijn plotse uit de gratie zijn is dat evenmin; ook niet de zachte, constante dreiging van overal verborgen microfoons en altijd een man achter je aan en zelfs het rauwe geweld dat daar onvermijdelijk uit voortvloeit niet. Hij breekt bijna onder het inzicht dat de terreur niet ophoudt bij zijn voordeur: in zijn gezin treft men hem, in zijn dochter, in zijn vrouw. Maar nog heeft de totalitair geleide staat haar perverse, onwezenlijk cynische, werkelijke gezicht niet laten zien. Dat gebeurt in een wrede anticlimax en betekent voor de politicus de fatale klap. Sutherland geeft prachtig gestalte aan zijn volledige, zo te zien onherstelbare, ontreddering. Dat Irvin daar voor onze gemoedsrust een ongepast happy end aan breide, zij hem vergeven.