Melancholiek feest bij het afscheid van president Havel

LÁNY, 21 JULI. “Ik ben niet bedroefd, verbitterd of teleurgesteld, eigenlijk voel ik me op een of andere manier opgelucht.” Dat zei gisteren Václav Havel, tot zes uur gisteravond de federale president van Tsjechoslowakije, tijdens een soort afscheidspersconferentie op de luisterrijke gazons achter het slot in Lány, het veertig kilometer ten westen van Praag gelegen buitenverblijf van Tsjechoslowaakse presidenten. Ook de eerste president van de in 1918 gestichte republiek, Masaryk, kwam hier graag, net als Havel, die in Lány zijn radiopraatjes op zondagmiddag liet opnemen.

“Niet alleen ben ik nu vrij”, zo zei Havel, “maar ik heb de zaken door mijn aftreden duidelijker gemaakt, de lucht zuiverder gemaakt. De presidentiële standaard boven de burcht in Praag wordt straks gestreken, nu hangt er alleen nog maar een groot vraagteken boven de federatie.”

Havel dacht dat het uiteenvallen van de Tsjechoslowaakse federatie niet te wijten is aan zijn persoonlijke falen - “als individu kun je de federatie niet redden” - maar aan het falen van “allen die geloofden in de zin van de gemeenschappelijke staat”. Kennelijk is er, aldus de afgetreden president, een historische noodzaak aan het licht gebracht door de uitslag van de parlementsverkiezingen van vorige maand, toen in Slowakije de nationalistische partijen de overhand kregen.

Hoe het komt dat hij zijn gebruikelijke pleidooi voor het houden van een referendum de afgelopen dagen achterwege heeft gelaten, zo wilde iemand weten.

Havel: “Ik ben er altijd een sterk voorstander van geweest, maar een referendum zou een halfjaar of een jaar geleden gehouden moeten zijn. Nu is het te laat om mensen nog te vragen of ze al of niet in een gemeenschappelijke staat willen leven. Misschien dat er nog een referendum gehouden zou kunnen worden voordat de scheidingsakte geratificeerd moet worden.”

Wat hij nu gaat doen?

“Ik wil studeren, schrijven, denken en plotseling zal ik weer opduiken. Ik zal niet zomaar verdwijnen, ik zal aan het openbare leven blijven deelnemen.”

Als president van de Tsjechische republiek?

Havel sloot dat niet uit, maar maakte duidelijk dat dat niet alleen aan hem ligt, maar ook er van afhangt of zijn kandidatuur de ondersteuning zal krijgen van “verschillende relevante politieke krachten”. Een president die alleen maar “decoratief” is wil hij niet zijn, hoewel hij ook niet verlangt naar een Frans of Amerikaans presidentieel systeem.

Maar wel een direct gekozen president en niet een die gekozen wordt door de volksvertegenwoordiging zoals nu het geval is? Havel: “De politieke partijen hebben verschillende ideeën over het direct kiezen van een president, ikzelf geloof dat hij in elk geval een ander soort legitimiteit moet hebben dan nu. Het zou goed zijn om verschillende legitimiteiten te hebben.”

Temidden van zijn staf, die voor een groot gedeelte ook aftreedt, keek Havel terug op 935 dagen presidentschap. De terugtrekking van de Sovjet-troepen van Tsjechoslowaaks grondgebied was tot stand gebracht, de ontmanteling van het Warschaupact, van de Comecon, de opneming van Tsjechoslowakije in de Raad van Europa, de ondertekening van het associatie-akkoord met de Europese Gemeenschap. “We hebben zeer goede betrekkingen tot stand gebracht met de buurlanden Polen en Hongarije in de Visegrad-trojka, met de VS, met Zuid-Korea, met Zuid-Afrika. We hebben de positie van Tsjechoslowakije op het internationale toneel hecht gemaakt. We hebben het secretariaat van de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa naar Praag gekregen, we hebben geprobeerd om met onze houding na veertig jaar communisme de moreel hoogstaande maatschappij te bevorderen, de morele en geestelijke aspecten van samenleving en politiek te accentueren in een geest van tolerantie.”

Een vreemd, melancholiek tuinfeest was het gisteren in Lány, onder de majestueuze, fluisterende linden, waar ambteloos burger Václav Havel, die een uur geleden nog president was, ongedwongen op een bankje grappen zat te maken met oude kennissen, een glas bier en z'n pakje sigaretten onder handbereik.