Expositie over 17de-eeuwse Van der Hem-atlas in het Paleis op de Dam; Een fraaie visuele reuzenencyclopedie

Tentoonstelling "Een wereldreiziger op papier. De atlas van Laurens van der Hem (1621-1678).' T/m 6 sept. Koninklijk Paleis, Dam, Amsterdam. Dag 12u30-17u. Catalogus fl 49,50.

De facsimile-uitgave van de wereldberoemde zeventiende-eeuwse Van der Hem-atlas gaat niet door. Uitgeverij Gary Schwartz/SDU zette het miljoenenproject, dat in 1996 af had moeten zijn, uit financiële overwegingen stop. Voor wie zich al had verheugd om de bijna 2500 bladen tellende atlas in huis te hebben, is er nu een troost.

Deze zomer zijn twee delen en drieëntwintig tekeningen van de oorspronkelijk 46-delige atlas door de Nationale Bibliotheek in Wenen in bruikleen gegeven voor een tentoonstelling in het Koninklijk Paleis in Amsterdam. De bladen corresponderen met vijf landen en gebieden: Nederland, Frankrijk, het Middellandse-Zeegebied, het Osmaanse rijk en Oost-Indië. Per gebied komen thema's aan de orde die in Van der Hems atlas een voorname rol speelden, zoals reizen (cartografie, de grand tour), oorlogvoering (zeeslagen, pacificatie van wingewesten), vaderlandse geschiedenis (de Tachtigjarige Oorlog), technische vooruitgang (drooglegging van de polders in Noord-Holland,

fortificaties), religie (het Oude Testament) en natuurlijke historie (flora en fauna).

Op de expositie zijn bladen uit de atlas aangevuld met vergelijkbare bladen uit andere atlassen en met schilderijen, tekeningen en maquettes. Wie zich de Van der Hem-atlas voorstelt als een ouderwetse variant op de Bos- of Wereldatlas, heeft het mis. De atlas is een visuele reuzenencyclopedie opgetrokken rond een geraamte van land- en zeekaarten.

Van der Hem baseerde zich op de Atlas Maior van Joan Blaeu, het hoogtepunt van cartografische drukkunst destijds. Rond de zeshonderd kaarten van Blaeu rangschikte hij prenten, tekeningen en manuscripten die tezamen het geografisch, politiek en cultureel karakter van een land of werelddeel weergaven. Dat konden natuurgetrouwe prenten en tekeningen van steden, landschappen zijn, allegorieën op bij voorbeeld de dood van Michiel de Ruyter, of personificaties van werelddelen, zoals de prachtige voluptueuze verbeelding van Afrika. Van der Hem liet het grootste deel van de kaarten inkleuren door Dirk van Santen, een uiterst bekwame 'afsetter', getuige de hoge kwaliteit van de kleuren. De afbeeldingen vulde Van der Hem aan met beschrijvingen uit reisboeken afkomstig uit zijn bibliotheek.

In het Paleis op de Dam is een rijk geschakeerde verzameling afbeeldingen en voorwerpen te zien, die vooral het curieuze verschijnsel van de visuele atlas in de zeventiende eeuw belicht. Maar tussen de honderden afbeeldingen verdwijnt Van der Hem steels naar de achtergrond. Dat komt onder andere doordat een groot deel van het geëxposeerde materiaal nooit echt in Van der Hems atlas heeft gezeten. Al is door de tentoonstellingsmakers gezocht naar ingekleurde afbeeldingen die verwantschap tonen met van oorsprong in de Van der Hem-atlas voorkomende prenten en tekeningen, het blijft wonderlijk om bij een Nijmeegs stadsgezicht van Lambert Doomer (1624-1700) te lezen dat Doomer in de Van der Hem-atlas juist is vertegenwoordigd met een aantal schetsen die hij maakte op reis door Duitsland en Frankrijk. Misschien koos Van der Hem deze tekeningen omdat ze hem herinnerden aan de grand tour die hij in zijn jonge jaren maakte?

Hoewel de catalogus een goede schets van het karakter van de atlas en de eigenaar geeft, is het niet goed mogelijk om op de tentoonstelling zelf hierover een oordeel te vellen. De vraag of Van der Hems atlas verschilde van andere atlassen in de zeventiende eeuw en of er lacunes in zitten, blijft nu onbeantwoord.

Wel wordt duidelijk dat Van der Hem met zijn hang naar compleetheid een echte verzamelaar was. Dat bewijzen zijn grote boeken- en papierkunstverzameling, maar vooral zijn atlas. Van der Hem probeerde het aangezicht van de wereld te comprimeren tot een manipuleerbaar geheel. Als verzamelaar ging hij op in zijn bezit. Hij was verguld van zijn collectie en liet slechts sporadisch bezoekers toe. In zijn studeerkamer herschiep hij de wereld. Hij maakte wereldreizen en overdacht de grillige gang van de geschiedenis. Hij bevoer de zeeën, leverde slag tegen de Turken, verwonderde zich over vreemde gewoontes en buitenissige diersoorten - allemaal in zijn fantasie. Met zijn visuele encyclopedie kon hij veilig op reis. Gevaren, stof en het ongemak dat aan reizen kleeft, gingen aan hem voorbij.