Tsjechen hadden geduldiger moeten zijn; Rudolf Steindl: "Alleen Tsjechische landen kunnen een fatsoenlijke samenleving realiseren'

PRAAG, 20 JULI. Niet alle Tsjechen hebben begrip voor de beslissing van Václav Havel, afgelopen vrijdag, om vanavond om zes uur het federale presidentschap op te geven. In zijn wekelijkse radiopraatje - het 99ste en laatste - verwierp Havel gisteren de kritiek van andere federalisten dat hij door zijn aftreden heeft geholpen de gemeenschappelijke staat de nek om te draaien.

Een van die critici is dr. Rudolf Steindl (48), geboren uit een Tsjechische vader en een Oostenrijkse moeder, hoogleraar filosofische antropologie aan de Academie van Wetenschappen in Praag en op het ogenblik gasthoogleraar aan de Oostenrijkse Akademie van wetenschappen in Krems.

“Ik ben zeer bedroefd over deze beslissing. Ik behoor tot degenen die geloven dat er nog andere mogelijkheden zouden zijn geweest om de gemeenschappelijke staat op een of andere manier in stand te houden. Als Havel een nog betere politicus zou zijn geweest dan zou hij ook een andere oplossing gevonden hebben. Kennelijk is hij tot de conclusie gekomen dat de idealen die hij heeft over een fatsoenlijke, een moreel hoogstaande, samenleving alleen in de Tsjechische landen kunnen worden gerealiseerd. In de federale staat zoals die tot nu toe bestaat worden die idealen volgens hem kennelijk bedreigd.”

Steindl meent dat de Tsjechen, premier Klaus voorop, te weinig geduld hebben betoond bij het zoeken naar een compromis. “Natuurlijk, de groep van Meciar is zeer arrogant, maar ik ben ervan overtuigd dat de Tsjechen geduldiger hadden moeten zijn. De prioriteit van Klaus (de Tsjechische premier en vroegere federale minister van financiën onder wiens ijzeren regime een opmerkelijke economische sanering heeft plaatsgehad) is de economie. Bij hem is er helaas geen plaats voor een compromis. Voor zijn idée fixe om Tsjechoslowakije er economisch weer bovenop te helpen en aansluiting te laten krijgen bij West-Europa heeft hij het idee van samenleven van twee naties opgeofferd. En Havel heeft zich daarmee geïdentificeerd.”

Steindl gelooft dat niet alleen de intellectuelen in Slowakije, maar ook de gewone burgers zich ervan bewust zullen worden dat de nationalistische ideologie van Meciar niet voldoende zal zijn om het land economisch levensvatbaar te maken. “Economisch wordt het een arm land. Meciar zal zijn ideologie niet lang kunnen volhouden, hij zal realistischer moeten worden, hij zal toch een oplossing met de Tsjechen moeten zien te vinden.”

De bijna onvermijdelijke splitsing van de Tsjechoslowaakse federatie ziet Steindl als een “tragedie van historische proporties”. “Het gevolg zal zijn dat de Tsjechische landen steeds sterker onder Duitse invloed komen. De Duitsers worden in Bohemen, net als in Nederland overigens, met tamelijk wat antipathie bekeken. Dat is ook een historisch feit. Men heeft de Duitsers in de afgelopen jaren teveel toegegeven.”

Steindl is er niet zo zeker van dat Havel “als een phoenix uit de as zal herrijzen”, nu als president van een Tsjechische republiek. “Havel heeft zijn belangrijkste rol gespeeld, die van overwinnaar van het communisme. Maar ik ben van mening dat hij in de verdere ontwikkeling niet meer de beste vertegenwoordiger zal zijn, zeker niet met de huidige middelen. Tenslotte is de federatie toch bezig onder zijn verantwoordelijk uit elkaar te vallen? Waarom loopt hij weg? Hiermee bewijst hij dat zijn humanistische idealen moeten wijken voor de politieke realiteit. Dat is een nederlaag.”

In zekere zin, zegt Steindl, betekent Havels aftreden aftreden vaandelvlucht. “Havel behoort hiermee tot het pijnlijke verleden, niet meer tot de toekomst, dat is de tragedie. Hij werd tot desertie gedwongen omdat hij de problemen niet meer kon oplossen of daarvoor niet meer de kracht had.”

Maar volgens Steindl hoeft dit niet “het einde van de geschiedenis” te betekenen. De Slowaken zijn naar zijn mening met iets “a-historisch”' bezig, het zich afscheiden in een tijd waarin samenwerking en eenwording van naties steeds dwingender is geworden. “Er zijn in het verleden veel irrationele momenten geweest. De nationalistische sentimenten in Midden-Europa zijn gerealiseerd in de tweede helft van de negentiende en eerste helft van de twintigste eeuw, behalve die van de Slowaken. De revolutie van 1989 zou hét moment zijn geweest voor de Slowaken om zich te emanciperen, maar die kans is niet benut. Het Pragocentrisme bleef. En Havel betaalt daarvoor nu de prijs.”

Steindl is het ermee eens dat Meciars soms totalitair aandoende intolerantie “gevaarlijk” is, maar hij gelooft dat hij in de omstandigheden niettemin als een groot politicus moet worden gezien die de Slowaakse emoties zeer goed benut. “Het is volkomen belachelijk om de huidige ontwikkelingen alleen maar te zien als het gevolg van het optreden van Meciar. De geschiedenis wordt gedetermineerd door de fouten van de politici. Maar wat constant is zijn de onopgeloste problemen.”

Steindl gelooft dat een goed politicus de nu ontstane situatie nog zou kunnen oplossen, via het compromis. “Wanneer men zich alleen op ideologie beroept kan dat niet, maar er zijn nog altijd, zowel in Slowakije als in de Tsjechische landen, veel krachten die de federatie op één of andere manier bij elkaar willen houden, bijvoorbeeld in de vorm van een Bondsrepubliek.”

Opmerkelijk vindt Steindl het dat Havel in de rede waarin hij vrijdag zijn aftreden aankondigde, evenmin als gisteren, melding maakte van de noodzaak om de volkeren van de twee landsdelen per referendum te laten beslissen over de vraag of men met elkaar wil doorgaan. Het is bekend dat premier Klaus in zo'n referendum nooit veel zag, maar Havel heeft er tot vorige week steeds op gehamerd dat dat de meest democratische, rechtvaardige en beschaafde oplossing zou zijn. “Een referendum”, meent Steindl, “is nu meer dan ooit nodig, want daaruit kan blijken dat alle ideologie uiteindelijk in het teken staat van het spel van politieke belangen.”