Theo Ham (1956) is docent, regisseur en directeur ...

Theo Ham (1956) is docent, regisseur en directeur van de Stichting Jeugdtheaterschool Zuid-Holland. Deze week is hij te gast bij het Royal National Theatre te London om in het kader van de "Lloyds Bank Theatre Challenge Showcase' een opvoering te verzorgen van de eerste theaterproduktie van de Jeugdtheaterschool Zuid-Holland: "Als je maar vrienden hebt' ("If I only had friends'). Ham is gehuwd en vader van twee dochters, Sara en Julia.

Vrijdag 10 juli

Ruim voordat we wisten dat we naar Londen zouden gaan, was vastgelegd dat vandaag mijn vakantie zou beginnen.

We hebben een huis gehuurd in de duinen. Uitgerekend vandaag is het slecht weer. Jannet zet een grote bos zonnebloemen neer.

Ik heb moeite met dit nieuwe ritme. Ineens is er geen telefoon, geen post, geen afspraken, geen horloge. Geen moeten! Alleen het moeten: vakantie.

Ik lees in "Plays International' een artikel over moeilijke tijden op West End. Albert Finney is uit het theater weggelopen, omdat er geen geld meer was om hem uit te betalen. Misschien waren het ook de matige kritieken.

In de auto besloten Jannet en ik vlak voor kerst een lang weekend samen naar Londen te gaan. Ik verheug me er nu al op. Ik ben zo langzamerhand echt verslaafd aan dit theatermekka.

Ben begonnen in "Gimmick' van Joost Zwagerman. De cadeaubonnen van de Kunstbende (ik zat in de jury tijdens de finale) zijn omgezet in een grote stapel boeken.

's Avonds lees ik Sara, van dezelfde stapel, "Babar op reis' voor. Tot twee maal toe roep ik uit dat het eigenlijk niet kan: ""Oorlog en woeste kannibalen.'' Het schijnt Sara niet te deren.

Zaterdag

Heb slecht geslapen vannacht. Doe ik altijd de eerste nacht in een vreemd bed.

Vanochtend schijnt de zon. Ik val helemaal weg in de rust van duinen en zee. Verbaas me hierover.

's Avonds stormt het. Jannet vindt het jammer dat ik maandag naar Londen ga.

We kijken televisie. "Network'. Prachtige film met prachtige rol van Faye Dunaway.

Ineens spoelt er een golf van onzekerheid door me heen. Afgelopen donderdag hadden Rik, Hielke en ik een interview met Rosie Millard van The Independent. ""But that is acting'', zei ze, toen ik verkondigde dat ik een veertienjarig meisje geen vrouw van 63 zou laten spelen. Voor mij is acteren vormgeven aan datgene wat je overhoop haalt, in verwarring brengt. Vat proberen te krijgen op het ongrijpbare. En niet primair het in de huid van een ander willen kruipen.

Ik ben benieuwd naar de reacties aanstaande donderdag. Zou het aanslaan? Misschien vinden ze het wel helemaal niks.

Zondag

Heb een lange strandwandeling gemaakt. Vorig jaar is tijdens soortgelijke tochten "Als je maar vrienden hebt' ontstaan. Hardop in mezelf pratend. Verzinnen. Ik vind dat misschien wel de leukste fase.

Ik weet nu ook nog precies wat ik toen allemaal heb bedacht.

Natuurlijk wist ik welke ingrediënten er voor me klaar stonden: twee jongens van zestien jaar, die kunnen spelen, zingen en dansen. Twee jongens ook die al jaren probeerden een hechte vriendschap op te bouwen. De voorstelling moest dus over die twee jongens en over vriendschap gaan.

De eerste opdracht die ik gaf was: definieer voor jezelf wat vriendschap is. Zij kwamen er niet uit en gaven allebei een citaat uit het woordenboek als antwoord. Dit was het dus niet! De vriendschap tussen die twee was eigenlijk nog niets.

Nadat we ons drie weken in een repetitielokaal hadden opgesloten was er ruim twintig minuten voorstelling. Dit lieten we aan vrienden zien en besloten door te gaan. Kerst '91 ging de produktie in première. Ik heb nog maar zelden een voorstelling gemaakt waarover ik zo tevreden was. Hielke en Rik hebben echt alles gegeven en leverden een grote prestatie. Alle medewerkers achter de schermen hebben heel hard en integer samengewerkt. Artistiek klopte het voor mij bijna allemaal. Dit is theater zoals ik het wil maken!

Maandag

De dag van ons vertrek. Ik rijd om ¢46.45 uur weg uit Zeeland en ben om acht uur op Zestienhoven. Mijn grootste zorg is of het decor het vliegtuig in gaat. Gelukkig is alles door Suus, de reisagente, goed geregeld. Alles (vier rollen zwart/wit geblokt keukenvinyl, twee koffers en een poppenkast) gaat de lopende band op en verdwijnt in een groot zwart gat.

De anderen, spelers Rik en Hielke, dramaturge Cobie en stagehand Karen arriveren kort daarna.

Op het moment dat we van onze dierbaren afscheid nemen, zie ik een jongen achter ons tranen in zijn ogen krijgen. Boeiend toch zo'n aankomst- en vertrekhal.

Het vliegtuig heeft vertraging. Rik en Hielke zijn zenuwachtig en opgewonden. Ze hebben nog nooit gevlogen.

Als we aankomen op Heathrow staat Di van het Royal National Theatre (RNT) ons op te wachten. Zij rijdt de spullen. Rik en ik vergezellen haar. De anderen gaan met de Underground.

Zodra we gaan rijden valt de onontkoombare "beat' van deze grote stad op me! Het maakt vooral dat ik last krijg van een vol hoofd. Even later in het RNT zijn we als groep weer compleet. Ik ben van dit gebouw en het gezelschap gaan houden. Het is van 10.00 tot 23.00 uur zes dagen per week geopend. Er worden in de drie zalen: het Olivier, het Lyttelton en het Cottesloe zo'n 24 voorstellingen per week gegeven. Er is een galerie, twee restaurants, diverse koffieshops en een fantastische boekwinkel. En er is overweldigend goed theater te zien. Alle topregisseurs en acteurs werken hier.

De groep rent direct de boekwinkel in en komt met een hebberige blik in hun ogen terug. Ik ken dit gevoel maar al te goed.

Nadat we Suzy Graham Adriani hebben begroet, zij is de baas van de Lloyds Bank Young Theatre Challenge, gaan we richting hotel. Later lopen we de stad in. Vanaf Piccadilly, door Soho, West End en Covent Garden naar het RNT. Daar dineren we.

's Avonds zien we de voorstelling "The Madness of George III' van Alan Bennett, geregisseerd door Nicolas Hytner. Het stuk is niet echt geweldig, maar de acteerprestaties zijn subliem. Hielke gilt na afloop uit dat hij nog nooit van zijn leven zoiets moois heeft gezien. Nigel Hawthorne speelt de hoofdrol. Hij heeft hiervoor de "Olivier Award for Best Actor' gewonnen. En zeer terecht. Het is een avond toneel zoals ik het in Nederland zelden meemaak. Waarom kunnen zij het wel en wij niet?

Na twee whiskey ijs val ik als een blok in slaap.

Dinsdag

Vanmorgen vroeg weer in het RNT. Alle aanwezige festivaldeelnemers moeten op de foto. Meneer Bukowski, de ingehuurde publiciteitsmedewerker, besluit om zes goed uitziende meisjes op de foto te laten zetten. Altijd leuk, natuurlijk. Wij en ongeveer honderd anderen zitten hier dus gewoon voor niks. Belachelijk! Ik begrijp het niet.

Gelukkig is er een prachtige tentoonstelling van Magritte in de naast het RNT gelegen Hayward Gallery.

Tussen de middag voegt oom John, de technicus, zich bij ons. Er is een technische repetitie in het Cottesloe voor ons geregeld. Het is behoorlijk onduidelijk wie iedereen is en wat hij of zij doet. Er is een produktieleider, een stagemanager, een lichttechnicus, een toneelvloertechnicus, een geluidstechnicus, een regisseur, een presentator, de festivalleiding en een leger assistenten.

Alles is snel opgebouwd en uitgelicht. Het is meer dan duidelijk dat men hier van wanten weet.

Om zes uur is er een Platform Event georganiseerd door The National Association of Youth Theatres in het Cottesloe. Het is een soort talkshow van drie kwartier gepresenteerd door de voorzitter van bovengenoemde Association. De gasten zijn een medewerker van Amnesty International, een medewerker van de British Youth Council en Richard Eyre, directeur van het RNT.

Hoofdvragen zijn:

""Wat hebben jonge mensen de wereld te vertellen? En hoe kan het theater hen daarbij helpen?''

Na een aantal korte inleidingen ontstaat er een dialoog tussen panelleden en publiek. Ik begrijp er niets van. Waar gaat dit over?

Duidelijk wordt dat theater van en voor jeugd in Engeland opvoedkundig moet zijn. Natuurlijk komt hierop een reactie. Men stelt voor om een soort revolutie te ontketenen. In alle jeugdtheatergroepen de kinderen aan de macht. Meneer Eyre schrikt zich dood. Dit betekent ongetwijfeld meer vergaderen.

Ik schrik me ook dood. Alle meningen, ideeën en wensen komen bij mij als sterk verouderd over. Ik raak in verwarring.

Later op de avond bezoeken wij in het Olivier de opening van het festival en zie drie voorstellingen van andere jongeren. We zijn gespannen en zeer benieuwd naar het niveau.

De opening is prachtig. Een goede comédienne. Goede grappen. Goede timing. Goed contact met de zaal. Vijf jongeren assisteren haar. Gelukkig zijn ze niet allemaal wit. Zij geven aan en de leuke dame maakt af.

Bombarie en Tam Tam. Goed gedaan, zeker, maar ik begrijp niet zo goed wat dit met een jongerentheaterfestival te maken heeft. Alles is nogal op de wat grijzende middle-class gericht.

We zien "Dr. Faustus' naar Christopher Marlowe, "Blue Remembered Hills' van Dennis Potter en "Marat/Sade' van Peter Weiss.

In de pauze verandert mijn verwarring in een ware cultuurschok. De voorstellingen worden adequaat uitgevoerd. Maar het was veel te veel uiterlijk vertoon. Technisch voor een groot gedeelte perfect. Maar geen samenspel. Geen echte inleving. Geen eerlijkheid. Alles plettert met een ongelooflijke inzet de zaal in, maar tussen de spelers op het toneel gebeurt niets.

Iedere regisseur heeft zijn ei gelegd. Maar de meeste spelers weten totaal niet wat ze staan te doen en waarom zij dat doen. Ik begin te denken dat men hier theater maken met jongeren niet echt serieus neemt. Dat men jongeren niet serieus neemt.

Na afloop ga ik stiekem in het Lyttelton naar het applaus van "The Madness of George III' kijken. Waarom is alles voor de volwassenen zo goed en voor kinderen en jongeren niet?

In het hotel zit mijn vader in de lobby op ons te wachten. Mijn ouders doen een paar dagen Londen. Maar zijn er vooral om donderdagavond onze voorstelling te zien.

Ik val nogal onrustig in slaap en ben niet de enige!

Woensdag

We doen vanochtend allemaal rustig!

Om 13.30 uur hebben we een tekstrepetitie in het RNT. Het gaat goed. De Engelse regisseur die ons helpt is verbaasd over de uitspraak van Hielke en Rik. Maar articuleren, jongens.

's Avonds dineren we op West End.

Jan de Kuijper van het Landelijk Ondersteuningspunt Kunstzinnige Vorming is er ook bij. Hij organiseert in het najaar het Nationaal Scholieren Theater Festival.

Wij zijn uitgekozen om ook op dat festival te spelen. Cobie, Karen en ik besluiten om naar "Death and the Maiden' te gaan. Dit stuk van Ariel Dorfman is het beste van 1991/1992. Het is prachtig. Degelijk en perfect opgebouwd, goed gespeeld.

Na afloop in een pub komen we er achter dat het Engelse akteren erg in de mond zit. Tekst! Uitspraak! Plaatsing! Timing! Het wordt dan muziek. De drie akteurs beheersen hun instrument volledig. Een genot om naar te luisteren.

Donderdag 16 juli

Vandaag is de dag. Ik heb voor het eerst goed geslapen en de jongens ook.

We gaan met z'n drieën langs de Thames zitten. We nemen het hele stuk, scène voor scène en bijna zin voor zin, nog eens door. Vandaag moeten we echt proberen overweldigend Londen buiten de deur te houden. Concentratie. Er gebeurt zoveel in de voorstelling en de overgangen gaan zo snel, dat het voor Rik en Hielke altijd balanceren op een heel dun koordje is. Het stuk lijkt op het eerste gezicht heel fragmentarisch, maar is het door de onderliggende rode draad niet.

Doordat alle scènes eigenlijk kleine toneelstukjes op zich zijn, met hun eigen specifieke sfeer, is het lastig om de rode draad vast te houden en goed door te laten komen. Het mag vanavond niet uit de rails gaan lopen. Alle kanten, binnen en buiten, scènes en rode draad, denken en voelen, tekst en ondertekst moeten kraakhelder overkomen. Het gaat goed. We vinden weer van alles.

's Middags hebben we een generale repetitie.

Ik ben heel tevreden. Er komen faxen, telegrammen en bloemen uit Nederland voor ons binnen. Zo goed te merken dat men met ons meeleeft.

Alles wat hiervoor is geschreven heb ik 's middags gedaan. Nu is het 2.00 uur 's nachts. Het is voorbij! De voorstelling is gespeeld. Het ging fantastisch!

Ik heb een beetje moeite met het feit dat ik in iets dat openbaar wordt, enthousiast en positief over eigen werk schrijf. Maar we zijn echt de hit van de avond.

Iedereen komt na afloop naar ons toe om ons te complimenteren. Groepjes jonge meisjes zweven rond Rik en Hielke. Zij laten zich dit, zeer verdiend overigens, goed smaken. Er komen uitnodigingen binnen om in Letland en de USA te komen spelen. We ontmoeten Anthony Hopkins en Nigel Hawthorne. Er is champagne. Hier is feest!

Als ik bij het opruimen een van de koffers met rekwisieten dicht klap, denk ik: Dit is goed, zeker voor mijn zelfvertrouwen.

Deze week is voor ons allemaal een fantastische ervaring geweest. Zonder de ondersteuning van onze sponsors was het niet mogelijk geweest. Echt niet mogelijk geweest!

Ik ga terug naar Zeeland. Vakantie houden. Maar kijken of er op lange wandelingen langs de zee leuke ideeën bovenkomen.