Fasten your seatbelts; Paarden duurste passagiers naar de Spelen

Voor het eerst sinds 1936 stuurt het Nederlands Olympisch Comité drie complete paardesportteams naar de Spelen. Een kostbare onderneming. De paarden van de Nederlandse olympische dressuur-, spring- en military-teams kiezen op 21 juli het luchtruim.

Dat krijgt zelfs de business class-passagier niet. Ontvangst in een hotel op de luchthaven Schiphol, meteen de persoonlijke service van een gespecialiseerde steward, via een heftruck aan boord gebracht worden waar ook nog eens volop beenruimte is. Het vervoer van de vierbenige olympische deelnemers is pure luxe. Het kost dan ook een lieve cent. Voor de negen paarden die vier jaar geleden naar Seoul reisden voor de Olympische Spelen moest het Nederlands Olympisch Comité 425.000 gulden neertellen. Daarvan ging 80.000 gulden op aan de verzekeringspremie. “Van het geld dat we aan het vervoer van die paarden kwijt zijn kunnen we een hele ploeg uitzenden”, verzuchtte chef de mission André Bolhuis eerder dit jaar. Nu zegt hij: “Paarden zijn ook atleten. De best verzorgde van de Spelen, want ze hebben hun eigen butler bij zich.” De reis naar Zuid-Korea was in 1988 excessief duur, het NOC betaalt nu slecht een kwart van de kosten. De NHS (hippische sportbond) moest de rest financieren.

In het KLM-dierenhotel op Schiphol worden de paarden ontvangen door de expediteur. Piet Hamstra is bij de KLM speciaal belast met het dierenvervoer. Honden en katten zijn voor hem een dagelijkse routineklus, net als eendagskuikens en gekweekte vogels. Paarden zijn al iets specialer, maar echt bijzonder is pas het vervoer van dolfijnen of een incidentele dierentuinvlucht van grote roofdieren. Bij de luchtvaartmaatschappij werken 21 dierenstewards. Ze hebben naast hun opleiding bij de KLM allemaal een vervolgopleiding bij de faculteit voor diergeneeskunde in Utrecht genoten. Een stage bij Artis voltooit hun scholing.

Voor de reis naar Barcelona heeft de KLM speciaal een Boeing 747 Combi ingezet, een toestel dat normaal niet op Barcelona vliegt. De verantwoordelijke gezagvoerder neemt bij het vervoeren van paarden extra lang de tijd voor het opstijgen en de landing. Een paard kan nu eenmaal niet de veiligheidsriem vastmaken en de rugleuning "in the upright position' zetten. Wel gaan ze bij het opstijgen, dat zodra er dieren aan boord zijn veel minder steil gebeurt dan normaal, er bij zitten. Het opstijgen dwingt paarden op hun achterhand te gaan zitten, terwijl bij het forse remmen bij de landing paarden zwaar met hun borst tegen een steunbalk hangen. Om ongelukken bij plotselinge paniek te voorkomen worden er twee touwen aan het hoofd van het paard en aan de grond bevestigd, zodat het in elk geval niet kan steigeren en daardoor met de voorbenen over het beschot zou slaan.

De paardeboxen van de KLM beleven inmiddels hun vijfde generatie. Steeds worden zij op details verbeterd. Het belangrijkste voordeel van de huidige boxen, waar drie paarden in kunnen staan, is dat paarden hun vliegverblijf aan de voorkant kunnen verlaten. Het gezichtsveld van paarden heeft een groter bereik naar opzij dan dat van mensen, maar paarden zijn vaak angstig voor obstakels recht achter zich. Het achterwaarts een trailer of stal uit moeten lopen is voor veel paarden daarom een onoverkomelijk probleem. De drukverschillen bij het stijgen en dalen komen paarden te boven doordat zij gevoerd worden en slikken. Van het lawaai van de motoren hebben zij nauwelijks last in het geïsoleerde vrachtruim.

Reizen per boot slecht

Toch kunnen paarden behoorlijk last hebben van het vervoer, al komt het voor dat de erbij behorende mensen er meer moeite mee hebben. Springruiter Jos Lansink heeft in Optiebeurs Egano een potentiële gouden-medaillewinnaar op stal. Hij vloog vorig jaar met Egano naar het Canadese Calgary. “Ik had een jetlag, maar aan Egano was niets te merken”, herinnert hij zich. “Vliegen is een van de meest comfortabele manieren van reizen voor een paard. De slechtste wijze van reizen is per boot. Mijn andere paard, Libero, is eens in het najaar per boot naar Helsinki getransporteerd voor een wereldbekerwedstrijd. Maar de lucht in het ruim onderin de boot is vaak erg slecht en paarden kunnen zeeziek worden. Libero kreeg last van heftige darmkrampen en kwam doodziek aan in Helsinki. Ik heb die wedstrijd dus uitsluitend op de deelnemerstribune gezeten. Het jaar daarna hebben we de organisatie als eis gesteld dat de vliegkosten zouden worden vergoed, anders zagen we af van deelname.”

Dressuuramazone Tineke Bartels heeft een soortgelijke ervaring als Lansink met een verre reis naar het noorden. Haar paard Olympic Courage kwam na een tocht van twee dagen per vrachtwagen en boot naar de wereldspelen in Stockholm met hoge koorts thuis. “Kennelijk was Courage ook ziek geworden op de boot. Die thuisreis heeft hem op maanden conditie-achterstand gezet. Met vliegen heb ik echter nog nooit zoiets meegemaakt. Dat is heel geriefelijk, blijkbaar.”

Paarden ondervinden kennelijk geen hinder van jetlag. “Ze hebben wel een biologisch klokje”, zegt prof.dr. H.J. Breukink van de Rijksuniversiteit Utrecht, “maar dan één met een acht-uursritme in plaats van de 24 uur bij de mens. Ze slapen weinig en bovendien staand, waardoor de problemen ook weer kleiner zijn.”

Er is veel onderzoek gedaan naar stress bij paarden tijdens het transport. Luchtdrukverschillen, het opstijgen en landen, het geluid van de aanzwellende motoren lijken nu niet het meest rustgevend voor de zenuwen van toppaarden die gemakkelijk over hun toeren raken. Maar de KLM vervoert ongeveer 3.000 paarden per jaar en het is een hoge uitzondering dat er eentje ziek wordt.

Kalmeringsmiddelen zijn doping

Paarden die in paniek dreigen te raken worden gewoon gekalmeerd met een snelwerkend kalmeringsmiddel, dat op de verboden lijst staat maar waarvan de sporen binnen drie tot vijf dagen uit het lichaam zijn verdwenen.

Dressuurteamlid Ankie van Grunsven was vier jaar geleden voor de reis naar Seoul “bang voor een paniekreactie van het opgewonden standje dat ik toen bij me had, Prisco”. “Hij kreeg een spuitje waar je nog geen hond mee plat kreeg, werd er gezegd. Maar Prisco lag gestrekt in zijn box en was met man en macht nog niet overeind te krijgen. Ons vertrek is bij die gelegenheid drie kwartier uitgesteld, maar uiteindelijk is de gezagvoerder toch opgestegen met een liggende Prisco. Mij was niets verteld. Mijn zenuwen werden kennelijk net zo laag ingeschat als die van Prisco. Pas toen Prisco fit en wel weer op zijn benen stond, heb ik het verhaal te horen gekregen. Met mijn huidige paard, Bonfire, zal mij dit overigens niet overkomen. Hij houdt van reizen en staat altijd als een standbeeld wanneer hij vervoerd wordt. Soms vraag ik me onderweg af of hij wel op de vrachtwagen staat, zo stil houdt hij zich.” Stress is niet het grootste gevaar voor paarden op reis. Longproblemen kunnen eerder voorkomen, door de slechte lucht, de slechte ventilatie en de hoge temperatuur.

Voor een vlucht naar Barcelona moeten paarden vergezeld zijn van drie formulieren. Allereerst is een gezondheidscertificaat nodig, afgegeven door de Rijksdienst RVV. Die gezondheidsverklaring moet bovendien afgetekend zijn door het hoofd van de Veterinaire Dienst in Barcelona, dr. Aymerich. Per fax wenste deze veterinair alle verklaringen uiterlijk acht dagen voor het vertrek van de paarden te ontvangen ter controle, wat de merkwaardige conclusie oplevert dat de Nederlandse gezondheidsverklaringen in het land van de paardepest Spanje kennelijk onvoldoende gewicht hebben. Vervolgens reizen de paarden op hun internationale paspoort, dat verplicht is bij alle internationale wedstrijden. Ten slotte is een ATA-carnet nodig, dat indertijd in het leven werd geroepen om het twee keer betalen van btw bij de grens te voorkomen bij de "reizende tentoonstellingsgoederen', waaronder ook paarden gerekend worden.