Varend bewijs van Europese geschillen in Adriatische Zee

BRUSSEL, 16 JULI. Vanmorgen om acht uur heeft het Verenigd Europa de eerste stappen als militaire macht in het veld gezet. In de Adriatische Zee vaart sinds vanochtend een NAVO-smaldeel om naleving van het VN-embargo tegen Servië en Montenegro te controleren. Morgen wordt in Rome besloten over de samenstelling van het WEU-smaldeel, dat op zeer korte termijn de NAVO-schepen gezelschap zal gaan houden.

Uiteraard gebeurt het allemaal op z'n Europees - met een bonte verscheidenheid bevoegdheden en nationaliteiten en een beperkte politieke armslag. Europa probeert zichzelf als wereldmacht-in-wording uit, zo lijkt het - een coalitie van Atlantici en "Europeanen' kiest zee, als varend bewijs van het onderliggende verschil van inzicht over de toekomstige veiligheidsstructuur van het Westen.

De NAVO- en WEU-schepen trekken samen op, maar zijn tegelijk geografisch van elkaar gescheiden. Het NAVO-smaldeel bewaakt het noorden van de Adriatische Zee, de WEU-schepen het zuiden. Zij hebben allebei een eigen commandant die op basis van gelijkwaardigheid samenwerken - een gezamenlijke opperbevelhebber ontbreekt. De NAVO-commandant rapporteert via zijn eigen militaire hoofdkwartier aan de VN. Hoe het WEU-smaldeel verslag aan New York zal uitbrengen is nog onduidelijk: voor de fijnproevers geldt die afspraak straks als een eerste indicatie van de feitelijke verhouding tussen beide organisaties. Zullen ze apart rapporteren of maakt de WEU (bij gebrek aan een eigen militair hoofdkwartier) gebruik van de NAVO-bevelstructuur? Volgens het Verdrag van Maastricht moet de WEU een middel zijn om de “Europese pijler in het atlantisch bondgenootschap” te versterken. In de Adriatische Zee mag daarvan de komende maanden een praktische demonstratie worden verwacht.

Het wordt voor de marineschepen en de patrouille-vliegtuigen een "monitoring-missie'. Er mag uitsluitend worden opgelet, toegekeken en gerapporteerd aan de Verenigde Naties. Er worden geen verdachte schepen doorzocht, noch verdachte vliegtuigen tot landen gedwongen. Het is in essentie een politieke operatie - een demonstratief vlagvertoon met de bedoeling druk op Servië uit te oefenen. Praktisch nut wordt er weinig van verwacht, risico nog veel minder. Naar verluidt op het NAVO-hoofdkwartier bevoorraadt Servië zich immers hoofdzakelijk via landroutes of via de Donau.

De NAVO en de Westeuropese Unie werken ééndrachtig samen, zo wordt op het NAVO-hoofdkwartier verklaard. In Brussel werd gisteren met de WEU overlegd over de militaire uitwerking van de besluiten die vorige week vrijdag in Helsinki door WEU en NAVO werden genomen. “De potentiële competentiestrijd is niet gestreden”, zegt een hoge Nederlandse diplomaat. Maar een werkelijk geïntegreerde operationele macht is er dan ook niet gekomen. Europa stuurt immers twee vlootjes, met twee commandanten en met ieder een eigen operationeel gebied. Het is een oplossing-op-maat voor de Fransen. Als belangrijkste voorstanders van een Europees leger leveren zij alleen aan de WEU één vliegtuig en één fregat: zo bewaren zij hun anti-NAVO opstelling en maken geen inbreuk op de de Europese eenheid. Dat neemt niet weg dat de operatie in militair opzicht een NAVO-aangelegenheid is. Alle communicatie-procedures gaan volgens NAVO-regels. In dat opzicht “schuiven de Fransen aan” en in zoverre is de WEU/NAVO operatie een “aardige testcase”, zegt dezelfde bron, niet zonder ironie.

Van landen die van beide organisaties lid zijn wordt een subtiele keus verwacht. Het Nederlandse fregat Pieter Florisz neemt bijvoorbeeld deel aan het NAVO-smaldeel. Die keus lijkt voorgeprogrammeerd - de NAVO stuurt het vaste groepje schepen dat permanent in de Middellandse Zee rondvaart en daaraan neemt Nederland nu eenmaal deel. Voor de vliegtuigen heeft Nederland de handen echter vrij en dus heeft minister Ter Beek aan de WEU twee Orion-patrouillevliegtuigen aangeboden. Zo wordt op beide schoteltjes een kwartje gelegd - bij de NAVO als bewijs van trouw aan de Atlantische band met de Amerikanen en bij de WEU om de ideeën over een eigen Europese defensie-verantwoordelijkheid uit het Verdrag van Maastricht te ondersteunen. Duitsland doet hetzelfde: meevaren met de NAVO, meevliegen met de WEU. Dat geldt ook voor de Italianen - er vaart één Italiaans fregat met de NAVO mee en twee met de WEU.