Evolutie van de verborgen ovulatie

De eigenschappen die mensen nu hebben, zijn geselecteerd in omstandigheden die in een aantal opzichten sterk verschillen van die in de moderne verzorgingsstaat. Onze mensachtige voorouders moesten zich verdedigen tegen leeuwen en hyena's, en werden vermoedelijk bedreigd door andere groepen mensen. Het is verder mogelijk dat ook binnen de eigen groep gevaar dreigde; infanticide en kannibalisme is bij veel soorten niet ongewoon.

Opvallend in deze gevaarlijke omstandigheden is de kwetsbaarheid van baby's en kinderen. Een jonge baviaan kan zich korte tijd na de geboorte aan de borstharen van de moeder vastklampen, zodat de moeder mobiel blijft en het jong in veiligheid kan stellen. Een menselijk kind daarentegen is jarenlang volstrekt weerloos, en behoeft bijna constant intensieve zorg. Daarbij komt dat een moeder met kinderen zich in de open savannen, waarin naar vaak wordt aangenomen de huidige mens is ontstaan, nauwelijks kon verbergen voor kwaadwillenden.

De hulpeloosheid van jonge kinderen wordt veroorzaakt door de lange ontwikkelingstijd die de gecompliceerde menselijke hersenen vergen. De bioloog E.O. Wilson heeft, waarschijnlijk overdrijvend, beweerd dat geen ander orgaan tijdens de evolutie zo snel is gegroeid als de menselijke hersenen. Er is gespeculeerd dat grotere intelligentie vooral in sociaal opzicht voordelen bood. Het vermogen om coalities te sluiten en de plannen van anderen te doorzien, zou sociaal levende mensachtigen grote voordelen bieden. Feit is dat menselijke kinderen, vanwege hun trage ontwikkeling, aanzienlijk meer zorg en bescherming vragen dan andere in groepen levende jonge zoogdieren.

Deze behoefte aan zorg en bescherming van kinderen verklaart een aantal eigenschappen die volwassen vrouwen nu nog hebben. In de eerste plaats de menopauze. In tegenstelling tot andere zoogdieren wordt niet doorgegaan met zwangerschappen tot bijna letterlijk de dood erop volgt, maar is op latere leeftijd energie en tijd beschikbaar om voor de reeds bestaande kinderen en kleinkinderen te zorgen. Door de extra zorg die dezen hierdoor ontvangen, was het reproductief succes van vrouwen met een menopauze in het verleden groter dan van vrouwen zonder menopauze. Dit ondanks het feit dat de laatsten gemiddeld meer kinderen kregen. De kans dat de kinderen zouden overleven was blijkbaar geringer wanneer de moeder geen menopauze had.

Een andere eigenschap die in verband met de zorg voor jonge kinderen de aandacht heeft getrokken, is wat sociobiologen de "verborgen ovulatie' noemen. Een ovulatie is het moment in de vrouwelijke vruchtbaarheids-cycluswaarop een eicel vrijkomt voor een eventuele bevruchting. De menselijke ovulatie wordt "verborgen' genoemd, omdat er geen duidelijke signalen zijn die aangeven wanneer een vrouw vruchtbaar is, en wanneer niet. De vrouw in kwestie weet het meestal niet, en anderen helemaal niet.

Menselijke vrouwen verschillen hierin volkomen van bijna alle vrouwelijke, in groepen levende zoogdieren. Bij deze is gebruikelijk dat het moment van vruchtbaarheid gepaard gaat met opvallende signalen. Zwellingen, geuren, kleuren en dergelijke. Een mannelijke chimpansee kan op vele meters afstand zien in welk stadium van de vruchtbaarheids-cyclus een chimpanseevrouwtje zich bevindt.

Het evolutionaire voordeel van duidelijke signalen is voor een sociaal levend vrouwelijk zoogdier dat ze, als ze vruchtbaar is, de aandacht van de mannetjes op zich vestigt en daarom in elk geval kan paren. Bovendien zorgt de concurrentie tussen de mannetjes onderling ervoor dat ze met het dominantste mannetje, of de dominantste mannetjes paart. Gezien de erfelijkheid belooft dit aan haar een nageslacht dat eveneens dominant en dus reproductief zal zijn. Een vrouwtje verspreidt de eigen genen daarom maximaal door geen onduidelijkheid te laten bestaan over het moment van haar eigen vruchtbaarheid.

Kennelijk gelden er voor mensen andere regels; vaak is het zelfs met technische hulpmiddelen niet mogelijk om het precieze moment van de vruchtbaarheid van een vrouw vast te stellen. Waarom bestaat dit verschil tussen mensen en in groepen levende zoogdieren?

Misschien ligt de oorzaak bij de kwetsbaarheid van menselijke kinderen. In de hierboven geschetste gevaarlijke omstandigheden hebben zij bescherming nodig, maar wie kan en wil dat bieden? De eerste kandidaat is natuurlijk de moeder, want zij is zeker van haar genetische verwantschap met de eigen kinderen. Maar een vrouw heeft gemiddeld zwakkere spieren dan een man, en een eventueel zwangere vrouw met jonge kinderen blijft een kwetsbare combinatie.

De mannen (of mannetjes) zijn waarschijnlijk in het geheel niet gemotiveerd om kinderen te verdedigen, vanwege de volgende reden. Omdat een vrouwtje in principe bereikbaar is voor alle mannetjes van de eigen groep, dreigt voor elk afzonderlijk mannetje een "mis-investering'. Wanneer hij tijd en energie investeert in het verdedigen, voeden en dergelijke van kinderen die niet van hemzelf zijn, dan bevordert hij in feite het reproductieve succes van zijn mannelijke concurrenten. Dit betekent dat in de volgende generatie, mannen die deze "mis-investering' maken minder voorkomen. De natuurlijke selectie bevordert dus dat mannetjes slechts voor jongen zorgen, als zij vertrouwen hebben in het eigen vaderschap van deze jongen.

De verborgen ovulatie bevordert op de volgende manier het vertrouwen van een man in zijn verwantschap met de kinderen van een vrouw. In de eerste plaats is het voor een mannetje niet langer mogelijk om een vrouwtje alleen te monopoliseren tijdens de korte vruchtbare periode, om vervolgens, na de bevruchting, te gaan kijken hoe het er met de vruchtbaarheid van de andere vrouwtjes mee voorstaat. Vanwege haar schijnbaar permanente vruchtbaarheid, moet een vrouwtje permanent "gemonopoliseerd' worden. Het (tijdelijk) verlaten van een vrouwtje houdt het risico in dat zij door een ander mannetje wordt bevrucht. De voortdurende jaloerse waakzaamheid van het mannetje betekent bescherming voor het vrouwtje en de kinderen. Door diezelfde waakzaamheid neemt het vertrouwen van het mannetje in het vaderschap van haar kinderen toe, en dit motiveert hem om ze te verdedigen, voeden, etc.

Bovendien wordt een vrouwtje, in de korte periode dat zij vruchtbaar is, niet meer opgeëist door een dominanter mannetje dan haar partner. De truc van de verborgen ovulatie is immers dat niet waargenomen kan worden wanneer deze korte periode plaatsvindt. Alle vrouwtjes (vrouwen) lijken permanent vruchtbaar! Vruchtbare vrouwtjes zijn daarom minder schaars, zodat de concurrentie tussen de mannetjes onderling vermindert. Een minder heftige concurrentie om vrouwen vergroot het mannelijke vertrouwen in het vaderschap. Hiermee hebben de kinderen een beschermer gevonden.

Nadat in 1979 door Richard Alexander en Katharine Noonan de bovenstaande verklaring van de "verborgen ovulatie' was gepubliceerd, zijn er heel wat pennen over dit onderwerp in beweging gekomen.

Vrij algemeen wordt aanvaard dat de "verborgen ovulatie' een typerend kenmerk van de menselijke soort is. Ook een andere eigenschap van menselijke vrouwen, het vermogen om de menstruatie te synchroniseren, lijkt ineens eenvoudig verklaarbaar. Een groep verpleegsters of studentes die gezamenlijk gedurende langere tijd op dezelfde slaapzaal bivakeert, en veel onderling kontakt heeft, synchroniseert de menstruatie. Zonder dat zij zichzelf ervan bewust hoeven te zijn, menstrueert na ongeveer vier cycli het merendeel op hetzelfde moment.

Gesteld dat onze voorouders inderdaad in gevaarlijke omstandigheden leefden waarin langdurige, stabiele paarbanden essentieel waren voor de veiligheid van de kinderen. Een vrouw die de menstruatie niet synchroniseert met die van de andere vrouwen in de eigen groep, geeft daarmee een duidelijk teken dat zij tijdelijk niet vruchtbaar is. De andere vrouwen echter suggereren als gevolg van de verborgen ovulatie voortdurende vruchtbaarheid. Dit is een aanmoediging voor de mannelijke partner van de menstruerende vrouw om zijn geluk elders te beproeven, waarmee de paarband ter discussie wordt gesteld. Wanneer echter alle vrouwen uit de eigen groep gelijktijdig menstrueren, dan is er voor de ongeduldige mannetjes geen alternatief voorhanden. Het synchroniseren van de menstruatie stabiliseert daarom de paarbanden, waarmee elke vrouw, via de trouw van haar man, de kinderen beveiligt.

Bij het verzamelen van gegevens over de verborgen ovulatie bij andere soorten dan de mens, zijn verschillen opgevallen die in dit opzicht bestaan tussen de gewone chimpansee (Pan troglodytes) en de bonobo of dwerg-chimpansee (Pan paniscus). De bonobo, een zeldzame soort die ook tegenwoordig nauwelijks in gevangenschap wordt gehouden, is altijd als meer "mensachtig' gezien dan de gewone chimpansee.

De zwelling van een vrouwelijke bonobo, waarmee de vruchtbare periode wordt aangegeven, duurt langer dan bij een gewone chimpansee. Hiermee verbergt een vrouwelijke bonobo in feite het precieze moment van de ovulatie. Een bonobo is op latere leeftijd volwassen dan een gewone chimpansee. Er zijn gegevens die er op wijzen dat de mannetjes meer voedsel aan de jongen geven dan bij chimpansee's het geval is, maar hierover bestaat nog onduidelijkheid. Bonobo's opereren in grotere groepen dan chimpansee's, maar wisselen minder van partner, en er is minder agressie tussen de mannetjes. De paar-relaties lijken in emotioneel opzicht intiemer dan bij chimpansee's. Als een vrouwelijke bonobo een vrucht uit een hoge tak wil plukken, dan mag ze haar mannelijke partner als ladder gebruiken om bij de vrucht te kunnen komen. Het paar slaapt soms gezamenlijk in één nest. Dit alles is bij de ruwbesnaarde gewone chimpansee's ondenkbaar.

Merkwaardig is dat bonobo's vaak met de gezichten naar elkaar toe vrijen, buik tegen buik. Dit is in het dierenrijk, ook bij gewone chimpansees, zeer ongebruikelijk, de meeste dieren copuleren "op z'n hondjes'.

Mensen zijn in verschillende opzichten uniek in het dierenrijk, onder andere door de kombinatie van in groepsverband leven, en het bestaan van langdurige paarbanden. Hoewel de theorievorming zich nog in een pril stadium bevindt, houden sociobiologen het er voorlopig op dat de verborgen ovulatie bij deze langdurige paarbanden een grote rol heeft gespeeld.