Stichters Loterij moeten inbinden

DEN HAAG, 14 JULI. Staatssecretaris Kosto van justitie heeft de bestuurders van de Nationale Postcode Loterij meegedeeld dat op korte termijn een eind dient te komen aan de ruime jaarlijkse beloning voor de oprichters. Hij acht die contractueel vastgelegde betalingen in strijd met de wettelijke regels. De vergunning wordt ingetrokken als het interimbestuur die overeenkomst niet snel wijzigt.

De staatssecretaris zal zijn opvattingen en besluiten over de Postcode Loterij morgen laten weten aan de Tweede Kamer, in antwoord op vragen van het Kamerlid Schutte (GPV).

In de afgelopen dagen zijn op het ministerie van justitie gesprekken gevoerd met bestuursleden van de vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten, Vluchtelingenwerk Nederland en de organisatie voor ontwikkelingswerk Novib, die worden gesteund met tientallen miljoenen guldens uit de loterij. Deze bestuurders is voorgehouden dat de vergoeding aan de oprichters, inmiddels ex-bestuursleden, “buiten alle proporties is geraakt”.

Ambtenaren van justitie menen dat de wijze waarop de initiatiefnemers voor zichzelf een uitkering hebben geregeld uit het succesrijke spel in strijd is met de wettelijke regels voor het besturen van stichtingen en met de wet op de kansspelen.

Het interimbestuur heeft tevens te horen gekregen dat de loterij snel een nieuwe voorzitter moet krijgen en dat het bestuur moet worden aangevuld. Het ministerie wenst tevens aanpassing van de statuten op diverse onderdelen en wat genoemd wordt "een andere bedrijfsvoering'. Dit kan gevolgen hebben voor het marketingbureau Novamedia in Amsterdam, geleid door B.Poelmann.

De overgebleven bestuursleden zijn inmiddels besprekingen begonnen met de vier oprichters om een andere regeling te treffen. Een van de initiatiefnemers, B. Poelmann, zei desgevraagd dat men hiertoe bereid is. Hij heeft zijn functie als secretaris van de loterij begin deze maand neergelegd.

De staatssecretaris heeft bij het bepalen van zijn standpunt zwaar laten wegen dat er voor de deelnemende organisaties bijzonder veel op het spel staat. Stopzetting van de loterij zou per jaar tientallen miljoenen aan inkomstenderving betekenen. De afgelopen weken werden op het ministerie zowel de stukken als de gang van zaken bij de Postcode Loterij nauwkeurig bestudeerd.

Pag.2: Oprichters mochten geen winstdeel ontvangen

Daarbij hoorde onder meer een overeenkomst voor 30 jaar tussen marketingbureau Novamedia (waarvoor de oprichters werken) en de begunstigde organisaties (Natuurmonumenten, Vluchtelingenwerk en de NOVIB). Het contract verzekerde niet alleen de goede doelen tot ver in de volgende eeuw van vele miljoenen aan inkomsten uit de zeer succesvolle loterij, maar tevens de oprichters van een honorarium dat voor het lopende jaar reeds ongeveer anderhalf miljoen gulden per persoon zou bedragen.

Omdat de vergoeding aan de oprichters in procenten van de bruto opbrengst is vastgelegd, stijgt deze met (toenemend) succes van de loterij. Volgens het contract moet ieder jaar ruim vier procent van de opbrengst van de loterij worden afgedragen aan het marketingbureau Novamedia in Amsterdam, opgericht door B. Poelmann en H. de Jong. Dit gedeelte van de opbrengst zouden Poelmann en De Jong en de twee andere oprichters van de loterij, NOVIB-oprichter S. Jelsma en F. Leeman, jaarlijks ontvangen.

In het Burgerlijk Wetboek is in artikel 285 vastgelegd dat een stichting niet als doelstelling mag hebben: “het doen van uitkeringen aan oprichters of aan hen die deel uitmaken van haar organen, noch aan anderen, tenzij...”. De ambtenaren van het ministerie zijn nu tot de conclusie gekomen dat het contract, ook management-overeenkomst genoemd, wèl een dergelijke werking heeft gekregen. Men acht deze regeling verder in strijd met artikel drie van de wet op de kansspelen, waarin is vastgelegd welk percentage aan prijzen en onkosten mag worden besteed. Daarin staat ook dat alleen noodzakelijke onkosten mogen worden gemaakt.

De ambtenaren die in het najaar van l990 voor drie jaar vergunning verleenden voor het kansspel, achten de overeenkomst onaanvaardbaar. De Amsterdamse hoogleraar ondernemingsrecht en rechtspersonen stelt dat stichtingsbestuurders geen uitkering mogen ontvangen uit een loterij.

De Postcodeloterij is in l989 bedacht door S. Jelsma, een ex-priester die de NOVIB oprichtte en inmiddels de waarde van zijn "geestelijk eigendom' (de loterij) op 4 miljoen gulden heeft laten vastleggen. Wie het idee wil gebruiken zou hem hiervoor een vergoeding overeenkomstig die waarde moeten betalen. De ambtenaren van het directoraat staats- en strafrecht van het ministerie plaatsen ook vraagtekens bij de wijze waarop deze bestuurder van een stichting voor goede doelen "zijn' geestelijk eigendom claimt.

In juni van dit jaar werd bekend dat de initiatiefnemers van de Postcodeloterij een poging ondernamen om het noodlijdende persbureau UPI over te nemen. Dat zou dan moeten worden omgevormd tot een persbureau voor nieuws uit de Derde wereld en over milieuzaken. Met een gedeelte van de opbrengst van de postcodeloterij wordt reeds het (kleine) nieuwsbureau voor de derde wereld Inter Press Service gesteund. Enige tijd later werd duidelijk dat deloterijbestuurders, althans een aantal van hen, ook besprekingen hadden gevoerd om de Krant op Zondag te redden. In die krant zou dan ook weer bijzondere aandacht moeten worden gegeven aan zaken zoals ontwikkelingswerk en aan het milieu.

Het Tweede Kamerlid Schutte (GPV) vond dit te ver gaan en stelde vragen aan de staatssecretaris van justitie. ok staatssecretaris Kosto meende dat De Krant op Zondag een commercieel doel was. Inmiddels was ook de onderlinge overeenkomst tussen het bestuur van de Postcodeloterij, de drie meest profiterende organisaties en Novamedia in de openbaarheid gekomen. De drie initiatiefnemers Poelmann, Jelsma en Leeman stapten daarop uit het bestuur. De Jong, mede-firmant van Novamedia bleef als penningmeester van de loterij wel gewoon in functie.

De Wet op de Kansspelen laat de initiatiefnemers redelijk vrij in het kiezen van een bestemming voor de opbrengst. Dat tenminste 60 procent hiervan aan het goede doel moet worden besteed is een clausule in de vergunning. Hierdoor ontvingen de NOVIB en de vereniging tot behoud van Natuurmonumenten vorig jaar ieder ruim 10 miljoen gulden, Vluchtelingenwerk kreeg 6.5 miljoen.

Overigens vermelden de statuten van de Postcodeloterij, in afwijking van de onderling gesloten overeenkomst, dat de samenwerking of begunstiging van de drie organisaties (Natuurmonumenten, NOVIB en Vluchtelingenwerk) op 1 januari van het volgend jaar wordt beëindigd. Volgens interim-voorzitter Schaink heeft dit niets te betekenen. “We hebben destijds gewoon vergeten de statuten aan te passen. Onze benadering is altijd geweest dat we voor het leven tot elkaar moesten worden veroordeeld”.