Nieuwe vijandelijkheden tussen Irak en het Westen; Saddam daagt uit en kijkt hoe ver hij kan gaan

Een nieuwe ronde vijandelijkheden is uitgebroken tussen Irak en het Westen, de Verenigde Staten voorop. Irak daagt uit, probeert hoever het kan gaan in zijn weigering aan zijn ontwapening mee te werken en hervat treiterend de discussie over eenwording met Koeweit. De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties stuurt waarschuwing op waarschuwing, terwijl de VS hun inspanningen opvoeren om de Iraakse president Saddam Hussein ten val te brengen.

Dat Saddam nog altijd in Bagdad troont, bijna anderhalf jaar na afloop van de oorlog om Koeweit, ergert Washington bijzonder. Speciaal nu de presidentsverkiezingen naderen en president Bush voortdurend wordt achtervolgd door onthullingen over Washingtons steun voor Irak in de oorlog tegen Iran (1980-'88) en daarna, tot onmiddellijk vóór Iraks bezetting van Koeweit. Bush' Democratische tegenstanders proberen uit te vinden of de president wist dat Irak Amerikaanse landbouwkredieten gebruikte om wapens te kopen. En daar toont de Iraakse televisie Saddam dan, met sigaar temidden van een juichende plattelandsbevolking, als levend bewijs dat de geallieerde oorlogsinspanning van 32 landen tegen één - Saddams geliefkoosde uitspraak - toch niet dat grote succes was dat er aanvankelijk van was gemaakt.

De Amerikaanse regering had het de afgelopen weken uitermate moeilijk met berichten van inlichtingendiensten dat Saddam, die zich nòg meer dan vroeger door verwanten heeft omringd, zijn positie in het afgelopen jaar zelfs had versterkt. Onderminister van defensie James Lilley gaf een maand geleden ruiterlijk toe, dat “wat ik recentelijk onder ogen heb gehad niet aangeeft dat hij snel zal vallen”. Als reden gaf hij aan de “aanzienlijke” stroom goederen die in weerwil van het internationale handelsembargo Irak bereikt, over land via Jordanië en per schip, ondanks de Westerse militaire blokkade in de Rode Zee. Hij erkende dat zelfs goederen Irak in worden gesmokkeld die voor militaire doeleinden kunnen worden gebruikt. Feit is dat een deel van de oorlogsschade is hersteld. Enkele hulporganisaties hebben laten weten dat de toestand van de Iraakse bevolking naar omstandigheden redelijk is.

Onderminister van buitenlandse zaken Edward Djerejian kon het twee weken later op een hoorzitting van een ondercommissie van het Huis van Afgevaardigden niet over zijn lippen krijgen. Ondanks zware aandrang van de zijde van afgevaardigden (“meneer de minister, meneer de minister vertel me”) weigerde hij te antwoorden op de vraag of de Iraakse president sterker is geworden. “Hij is zwakker dan vóór Operatie Desert Storm.” “Dat was niet de vraag.” “Hij heeft zijn persoonlijke veiligheid vergroot”. “Dat was niet de vraag.”

Djerejian wilde wèl toegeven dat “er een lek is in het sanctieregime”. Het blad Newsweek meldde tegelijk dat Irak weer probeert via Jordaanse bedrijven wapentechnologie in het buitenland te kopen, een beproefde Iraakse tactiek. Ook zou het in de markt zijn voor Chinese anti-schipraketten. Of dit concrete bericht nu waar is of niet, bij andere embargo's is gebleken dat vastberaden leveranciers elke barrière creatief kunnen slechten.

Dertig procent van de goederenstroom vanuit Jordanië zou illegaal Irak worden ingevoerd. Vandaar de Amerikaanse inspanningen van de laatste weken om het Jordaanse lek te dichten (al wordt er ook gesmokkeld via Turkije, Iran en Syrië, maar vermoedelijk minder). Washington suggereerde VN-inspecteurs aan de Jordaanse zijde van de grens te stationeren. Maar koning Hussein stelde beledigd dat Jordanië het handelsembargo naleeft en wees het voorstel van de hand. De olie die het verarmde koninkrijk met de zegen van de VN uit Irak krijgt, officieel ter afbetaling van oude schulden maar naar verluidt deels gratis als speciale vriendendienst, speelt daarbij een rol. Koning Hussein moet bovendien aan zijn publieke opinie denken, en die is pro-Irak.

Washington heeft verder bitter weinig manoeuvreerruimte. De regering heeft voorgesteld de geheime fondsen voor de ondermijning van Saddam Hussein van 15 miljoen dollar in 1992 uit te breiden tot 40 miljoen in het komend begrotingsjaar. Daarvan wordt onder andere de Iraakse oppositie gesubsidieerd, maar die blijft onverminderd verdeeld. Een groot congres in Wenen werd drie weken geleden door een aanzienlijk deel van de oppositie geboycot: “de deelnemers aan die conferentie konden geen vertegenwoordigers van het Iraakse volk worden genoemd”, stelde Mohammed Bakr al-Hakim, leider van een belangrijke, in Iran gebaseerde fundamentalistisch-shi'itische groep.

Ten dele is die versnippering te wijten aan onderlinge tegenstellingen: de Koerden moeten niets van de fundamentalisten hebben, bij voorbeeld, en die gevoelens zijn wederkerig. Maar de buurlanden Iran, Saoedi-Arabië, Syrië en Turkije, die alle zo hun favorieten in het verzet hebben, oefenen daarnaast de nodige druk op hun cliënten uit. Zij willen niets weten van een coup tegen Saddam, als die Iraks uiteenvallen meebrengt. Daarom waren de betrokken landen zeer ontstemd over het bezoek van de Franse presidentsvrouw Danielle Mitterrand aan Vrij Koerdistan: de Koerden mochten eens gaan denken dat ze kans maken op een onafhankelijke staat.

Diverse Arabische landen laten de laatste tijd ook blijken het welletjes te vinden met de sancties tegen Irak. Bahrein bepleitte dezer dagen als eerste Golfstaat een toenadering tot Bagdad. Maar ook de Egyptische secretaris-generaal van de Arabische Liga, heeft onder verwijzing naar de toestand van het Iraakse volk intrekking van de sancties gevraagd.

Onder deze omstandigheden is Saddam weer in de aanval gegaan: deels om de buitenwereld te jennen, deels ook om de bevolking duidelijk te maken hoe sterk hij wel is. De Iraakse krant Babel, die wordt geleid door zijn zoon Udai, maakte uitdagend melding van het congres van de oppositie en haar plan het bewind in Bagdad ten val te brengen. Want “we willen hen (de oppositie) laten begrijpen dat we niets vrezen.”

Dezelfde krant onderstreepte vervolgens dat de Koerden zich geen illusies hoeven te maken over hun huidige vrijheid. “Hoe lang het noorden ook van het land afgesneden blijft, het moet op een dag naar het moederland terugkeren.” De Koerdische topleiders Barzani en Talabani zullen worden terechtgesteld. “De bijl die hun hoofden in de toekomst zal afhakken wordt elke dag en met elke zonde die ze begaan zwaarder.”

De Iraakse televisie begon deze week een serie documentaires over Koeweit, genaamd "Feit en verzinsel'. “Het programma (..) onthult de feiten van Koeweits geschiedenis en zijn Iraakse identiteit, en de vervalsing van documenten door de (regerende) Al-Sabah-clan met het doel hun tirannie te verankeren en het land te stelen met de hulp van hun Britse meesters”, meldde het officiële persbureau INA.

Zondag kwam een eind aan de sinds de vorige crisis, eerder dit jaar, voorbeeldige medewerking met de inspectieteams van de VN die de Iraakse massa-vernietigingswapens moeten opsporen en ontmantelen. “We moeten een grens trekken”, zei de Iraakse VN-ambassadeur, “straks willen ze ook de moskee en woonhuizen in.” De VN-inspecteurs mochten het ministerie van landbouw niet in waar ze de aanwezigheid van gevoelige documenten vermoeden. De VN weten dat Saddam steeds probeert toch een deel van zijn kostbare bewapening te redden.

Tegelijk heeft Irak geweigerd de overeenkomst te verlengen over de aanwezigheid van 1100 man VN-personeel in Irak, van wie 500 zeer licht bewapende wachters - pottekijkers, vindt Irak, net als de vertegenwoordigers van niet-gouvernementele hulporganisaties, die dan ook langzaam maar zeker het land worden uitgewerkt.

Temidden daarvan kwamen deze week berichten over een mislukte coup, door een brigade die naar Bagdad zou zijn opgetrokken maar door Saddams elitetroepen zou zijn overweldigd. Sommige Amerikaanse functionarissen, minister van defensie Cheney bijvoorbeeld, wilden er graag geloof aan hechten. Anderen twijfelden aan het waarheidsgehalte van het bericht, dat door het door Washington gesteunde deel van de oppositie in de wereld is gebracht. “In de afgelopen 15 jaar hebben we sommmige berichten gehoord over couppogingen die we niet konden bevestigen maar die later bleken waar te zijn. We hebben ook veel berichten gehoord over couppogingen die niet waar bleken te zijn”, zei een ambtenaar. Als het bericht wel waar is, bewijst het tevens dat Saddams beveiliging prima in orde is.

De Irakezen spreken intussen van “produkten van een zieke fantasie” en “psychologische oorlogvoering”. Een regeringswoordvoerder verzekerde president Bush dat “Saddam Hussein een doorn in het vlees zal blijven van kolonialisme, zionisme en hun agenten”.