Fokker raakte steeds meer verstrikt in Dasa's web

ROTTERDAM, 10 JULI. Heeft Frans Swarttouw gelijk? De oud-bestuurder van Fokker stapte eergisteren uit de raad van commissarissen van de vliegtuigmaatschappij, omdat hij zich niet kan vinden in de overeenkomst met Deutsche Aerospace (Dasa) waar Fokker op afstevent. Zoals de overeenkomst er nu ligt, betekent die een grote mate van zeggenschap van Dasa. Swarttouw ging nog altijd uit van een sterkere rol voor Fokker in een samenwerkingsverband binnen de vliegtuigindustrie. Swarttouw heeft al zijn macht aangewend om de overeenkomst met Dasa te keren en greep eergisteren naar het laatste wapen: publiciteit.

Anders is zijn voortijdige vertrek niet te verklaren. Hij had ook met zijn besluit kunnen wachten tot de onderhandelingen waren afgerond. Nu vestigt hij met zijn besluit op krachtige wijze de aandacht op de bezwaren die er volgens hem aan Fokkers verbintenis met Dasa kleven.

Swarttouw gaat er van uit dat het bestuur van Fokker niet voldoende alternatieven voor Dasa achter de hand houdt. Fokker onderhandelde in de afgelopen jaren met meerdere partijen. Gesprekken met British Aerospace over samenwerking liepen op niets uit. Het bestuur van Fokker kreeg al snel in de gaten dat de Britse onderneming er slechter voor stond dan Fokker zelf, en voelde steeds minder voor een verbond der zwakken. Boeing, volgens velen Fokkers meest natuurlijke partner, gaf zelf te kennen liever van een verbintenis of overname van Fokker af te zien. Swarttouw was zelf een fervent voorstander van een verbond met het Amerikaanse concern en was zeer teleurgesteld over het niet doorgaan van de deal. Veel alternatieven waren er nadien voor Fokker niet meer over. Dasa was de laatste kandidaat waarmee te onderhandelen viel. Het Duitse concern en Fokker deden al langer zaken met elkaar op het gebied van deelproduktie voor de Fokker 100.

Dat de overeenkomst zoals hij er in dit stadium van de onderhandelingen bij ligt, de macht legt bij Dasa, heeft een aparte voorgeshiedenis. Toen Dasa samen met het Italiaanse Alenia en het Franse Aerospatiale het plan aankondigde voor de regioliner, een vliegtuig dat rechtstreeks zou concurreren met de Fokker-100, werden Fokker en Dasa veroordeeld tot elkaar. Iedere betrokkene wist dat de Regioliner nooit uit de kosten kon komen. Het vliegtuig was ook helemaal niet bedoeld om in produktie te worden genomen, maar werd door Dasa gebruikt als pressiemiddel tegen Fokker. De Fokker-100 zou net als de regioliner verliesgevend blijven. Als wij verliezen, verliezen jullie ook, was de strategie van Duitsland.

Swarttouw staat op het standpunt dat Fokker de emissie van 500 miljoen gulden aan aandelen, die eind vorig jaar was gepland voor de financiering van de Fokker 70, had moeten uitvoeren. Maar ook hier gaf het Fokker-bestuur toe aan de druk uit Duitsland. Dasa werd aanvankelijk verrast door de snelheid waarmee Fokker volgens de prognoses de kleinere versie van de Fokker-100, de Fokker-70, op de markt zou kunnen brengen. Maar om de Fokker-70 te maken had Fokker Dasa nodig. Dasa produceert onderdelen voor de Fokker-100, die ook gebruikt zouden worden voor de 70 en kan zo het toekomstige produktietempo van het nieuwe toestel naar zijn hand zetten. Onder die druk werd de emissie van 500 miljoen gulden die voor het op de markt brengen van de Fokker-70 nodig was, uitgesteld. Dasa stelde voor om zelf de nieuw uit te geven aandelen Fokker te kopen. Door de handige zetten van Dasa liep Fokker steeds verder in de Duitse fuik.

Een joint venture, een gezamenlijke onderneming, die vanuit Fokker werd voorgesteld, sneuvelde. Dasa, in het besef dat Fokker zich door de opgevoerde druk kwetsbaarder voelde, koos voor een meerderheid in de Nederlandse vliegtuigbouwer. Swarttouw vindt dat de mogelijkheid voor een joint venture onvoldoende onderzocht is, maar het is de vraag of Fokker nog wel een keus had. Naarmate de onderhandelingen tussen Fokker en Dasa voortduurden, verslechterde de markt voor vliegtuigen. Zowel Fokker als Dasa ondervond in de afgelopen zes maanden de gevolgen. Vanwege de grotere omvang van Dasa (dat een dochter is van het machtige Daimler-Benz), kon het Duitse bedrijf gemakkelijk achterover leunen, terwijl de onderhandelaars van Fokker de indruk moesten krijgen dat het water hen langzaam tot de lippen steeg.

Fokker heeft zich in een steeds lastiger parket laten manoeuvreren. De onderhandelingen tussen de Nederlandse vliegtuigbouwer en Dasa vinden door alle verwikkelingen plaats vanuit een sterke Duitse machtspositie. Veel wijst erop dat Swarttouw gelijk heeft, wanneer hij vindt dat Fokker de eigen pressiemiddelen onvoldoende heeft uitgebuit. Dat de strijd binnen Fokker gestreden is, maakte Swarttouw donderdag met zijn aftreden duidelijk.

De overheid, die er op gebrand is om zowel de werkgelegenheid als de aan Fokker toegeschoven subsidies (1,7 miljard gulden) niet naar Duitsland te zien verdwijnen, lijkt niet in de positie om nog veel eisen aan de Duitsers te kunnen stellen. "Take it or leave it', is de houding van Dasa. Andriessen, die een zelfscheppende vliegtuigindustrie voor Nederland wil behouden, lijkt weinig anders te resten dan de onderhandelingen afblazen. Of hij moet een beroep doen op de welwillendheid van de Duitsers. Maar, zoals Swarttouw al eerder stelde, wie de meerderheid afstaat aan een ander concern, kan niet te veel noten op de zang hebben. Als Andriessen zich hard opstelt, zal Dasa de onderhandelingen afbreken. Ook dan blijft de toekomst van Fokker onzeker. Die van de voornaamste onderhandelaar, Fokker-topman E.J. Nederkoorn, deste meer.