Liefdesbrieven

Op mijn stukje over de liefdesbrieven van Freud heb ik verschillende reacties gekregen. Zo dacht de econoom Victor Halberstadt dat ik ten onrechte Ernst Freud als de zoon van Sigmund had opgevoerd. Halberstadt meende te weten dat Ernst niet een zoon was van Freud, maar een kleinzoon en dat deze kleinzoon ooit zijn naam had veranderd van Halberstadt in Freud. Ik vrees dat Victor Halberstadt zich een tikje heeft vergist en dat hij zijn familielid verwart met een ander.

Freud had wel degelijk een zoon Ernst en het was deze Ernst, die in 1960 de uitgave verzorgde van ongeveer honderd Brautbriefe. Nu had Freud inderdaad ook nog een kleinzoon die E. Freud heette, maar zijn voornaam luidde niet Ernst maar Ernstl. Deze Ernstl was geboren uit het huwelijk tussen Max Halberstadt en Sophie Freud, die op haar beurt weer de dochter was Sigmund.

Ernstl studeerde psychologie en vestigde zich later als analyticus. Om zijn klandizie te vergroten, besloot hij zijn moeders naam aan te nemen. Je gaat nu eenmaal liever bij een echte Freud dan bij een echte Halberstadt op de divan liggen. Het schijnt dat Ernstl nog aan Anna Freud toestemming voor de naamsverandering heeft gevraagd en dat Anna die grootmoedig heeft gegeven.

Een paar maal werd mij de vraag gesteld naar de echtheid van de nog niet eerder gepubliceerde liefdesbrieven. Het antwoord daarop is eenvoudig. Zoon Ernst publiceerde honderd brieven. Freud-vorser Han Israels vond de transcriptie van 300 brieven. Tot Israels geluk bevonden zich in zijn vondst een paar brieven die ook in de verzameling van Ernst Freud waren opgenomen, zodat Israels kon vergelijken.

Op die manier ontdekte Israels dat zijn transcripties klopten met de oorspronkelijke brieven, maar hij ontdekte meer. Hij ontdekte ook dat Ernst Freud hier en daar een paar kleine passages had weggelaten, soms met, soms zonder vermelding. Zo vermeldde ik vorige week dat Freud geld wilde lenen van zijn doodzieke leermeester Fleischl. “Lukt dat”, schreef Freud, “dan is hij er misschien niet meer, als de tijd komt dat wij aan terugbetalen moeten denken.” Deze eerlijke, maar weinig verheffende opmerking van Freud heeft zoon Ernst geschrapt.

Ernst heeft helaas meer van zulke kinderachtige coupures aangebracht, wat toch een droevig stemmende bezigheid moet zijn geweest. Al die kleine pogingen om het beeld van Freud zo ongeschonden mogelijk de geschiedenis binnen te loodsen, lijken misschien onschuldig, maar het gevolg is wel dat eerlang een groot deel van Freuds werk opnieuw moet worden bewerkt en uitgegeven. De hele sfeer van geheimhouding die over de brieven van Freud hangt, strookt evenmin met de wetenschappelijke pretentie van de psychoanalyse. De leerlingen van Freud zijn bijna allemaal uitgestorven, maar hun leerlingen lijken al even beducht te zijn voor openbaarheid, zoals onlangs Freud-biograaf Peter Gay weer mocht ervaren.

Een tijdje geleden besloten de Freud Archives dat de briefwisseling tussen Sigmund en Anna kon worden uitgegeven. Afgesproken werd dat drie psychoanalytici zouden beoordelen of met de publikatie de privacy van sommige betrokkenen werd geschonden. Daar deden ze meer dan een jaar over. Toen ze eindelijk klaar waren, kreeg Peter Gay de brieven in handen. Hij las ze in anderhalve dag en bemerkte dat er één naam was geschrapt. Zonder veel moeite begreep hij dat hier de naam van Verensczi had gestaan. Op die manier gaat het inderdaad tot het jaar 2102 duren, voordat alle brieven van Freud zijn uitgegeven.

Ten slotte nog dit. Vorige week vroeg ik opheldering over dit citaat: “So seid ihr Götterbilder auch zu Staub.” Freud gebruikte het in een van zijn verlovingsbrieven zonder de bron te vermelden. Han Israels, bijgestaan door een groepje germanisten, zocht lang naar de oorsprong, maar kon die niet vinden.

Een kwartier na verschijning van de krant werd ik gebeld. Een stem riep: “Ik sta nu op het punt van vertrekken! Maar je kunt het vinden in Iphigenie auf Tauris van Goethe, regel 864. En nu vlieg ik weg naar Nieuw-Guinea. Dag!”

De stem was van Boudewijn Büch. Ik zocht het op en zag dat het klopte. Dat is pas echte eruditie.