Dennett

In zijn bespreking van Consciousness Explained in het Cultureel Supplement van 26 juni stelt Menno Lievers dat Dennetts uitleg van het bewustzijn "moeilijk te aanvaarden is'. Dennett zou "het bewustzijn eerder weggeredeneerd dan verklaard' hebben. De fout die Lievers hier maakt is dat hij het menselijk denken niet goed op waarheidsgetrouwheid inschat.

Wie weet dat het bestuderen van de omgeving, zoals de mens doet, slechts het overleven van de persoon in kwestie (en zijn verwanten) tot doel heeft, zal begrijpen dat volledig begrip van het doen en laten van elk molecuul (hetzij in de omgeving, hetzij in het lichaam van de persoon zelf) niet alleen absurd bewerkelijk en ingewikkeld is, maar bovendien geen noemenswaardig groter nut heeft dan het denken met een volledig op de praktijk van het overleven toegespitst model, waarin al een lijstje met doelen verwerkt zit hoe die doelen te bereiken zijn.

Het gevolg van deze toepsitsing is echter wel dat het omgevingsbeeld van de mens gedeeltelijk onafhankelijk is van de werkelijkheid, een effect dat in vergrote mate te verwachten valt bij het beeld dat de persoon op wiens overleven de werkelijkheidsbeleving is afgestemd, van zichzelf heeft. Daar vindt namelijk de grootste specialisering van het werkelijkheidsmodel plaats, dus zal daar ook de grootste vervorming optreden. Dit is verre van schadelijk en niets dan nuttig.

Maar als de natuurwetenschap wèl een exact model van de werking van de mens maakt (dit verschil met de alledaagse werkelijkheidsbeleving treedt op omdat hierbij gedetailleerde theorieën in plaats van snelle reddende beslissingen worden nagestreefd) en Dennett binnen die natuurwetenschap het bewustzijn behandelt, valt daarbij natuurlijk niet tegen te werpen dat het bewustzijn niet door de persoon zelf zo beleefd wordt.

Die beleving van het bewustzijn is volkomen verklaarbaar, juist omdat het bewustzijn een zo specifieke, met het denken verweven functie heeft binnen het werkelijkheidsbeeld van de mens. Ze mag dan ook niet verward worden met het wetenschappelijk model van het bewustzijn en dat is precies wat Lievers doet door dit prachtige staaltje hedendaagse wetenschap te bespreken alsof Dennett een losgeslagen theoloog is die ons een SF-achtige levensovertuiging aan wil praten.

Naschrift Menno Lievers:

Michiel de Jong stipt in deze kritische reactie een diep punt aan dat jammer genoeg een beetje moeilijk uit zijn brief te destilleren is. Als ik het goed begrijp, luidt zijn opvatting dat een natuurwetenschappelijk model van de werkelijkheid niet de werkelijkheid zelf is en dat even zo goed een natuurwetenschappelijk model van het bewustzijn niet het bewustzijn zelf is. Onze innerlijke ervaring is even onzeker en vervormd als de zintuiglijke waarneming van de werkelijkheid buiten ons.

Het probleem met deze opvatting komt duidelijk naar voren in zijn brief. Volgens hem valt tegen het natuurwetenschappelijk model "natuurlijk niet tegen te werpen dat het bewustzijn niet door de persoon zelf zo beleefd wordt.' Maar wat is een bewustzijn dat niet beleefd wordt? Het is belangrijk om een onderscheid te maken tussen de inhoud van het bewustzijn en de manier waarop we ons van die inhoud bewust zijn. Dennett verklaart wel wat wij ervaren, maar niet afdoende hoe wij iets ervaren en beleven.

Ik deel Michiel de Jongs bewondering voor Dennetts boek. Het is tekenend voor de stand van de filosofie,in Nederland dat hij denkt dat, indien Dennetts boek geen "prachtig staaltje hedendaagse wetenschap' is, het "losgeslagen theologie' moet zijn. Het ontgaat hem blijkbaar dat er ook zoiets bestaat als wijsbegeerte. Het wordt hoog tijd dat filosofie een verplicht vak wordt op het VWO.