Sloop Bijlmerflats kwart eeuw na hoogbouwkoorts

De Amsterdamse gemeenteraad is gisteravond akkoord gegaan met de vernieuwingsplannen voor de Bijlmermeer. Dat betekent ondermeer dat de flats Geinwijk en Gerenstein worden gesloopt.

AMSTERDAM, 9 JULI. De instemming van de gemeenteraad met het vernieuwingsplan voor de Bijlmermeer is een van de meest ingrijpende besluiten die ooit over een produkt van de hoogbouwkoorts uit de jaren zestig is genomen. Twee grijze honingraten die samen 4000 bewoners huisvesten gaan tegen de vlakte, 25 jaar nadat ze zijn gebouwd. Het ondergrondse winkelcentrum van Ganzenhoef wordt verplaatst en een groot deel van de ooit zorgvuldig ontworpen lappen groen wordt volgebouwd. In de plaats van het groen en de hoogbouw komen premiekoop- en premie-huurwoningen. Slechts een klein deel van de huizen komt in de vorm van sociale woningbouw terug. De operatie moet binnen twee jaar beginnen.

“Ze weten niet wat ze doen”, zegt Fabian van het jongerencentrum Godo: een "verpauperd roversnest' zoals hij het zelf noemt, in een uithoek van het winkelcentrum. Ook Godo wordt gesloopt. Dagelijks worden er zo'n 200 jongeren opgevangen. Ze blowen, eten, maken muziek of hangen wat aan de bar. “We houden ze van de straat”, zegt Fabian. “Als dit er straks niet meer is, dan weet ik niet wat er gebeurt”.

De vernieuwingsoperatie is bedoeld als staaltje van "sociale chirurgie'. Er wordt niet gesloopt omdat de flats bouwvallig zijn, de sloopkegel wordt tegen het beton gezet om - zoals de plannenmakers het noemen - “een einde te maken aan de eenzijdige sociale samenstelling van de wijk”. Te veel mensen met een uitkering en lage inkomens op één hoop. Teveel mensen van dezelfde afkomst, teveel problemen. Alle 13.000 flatwoningen waaruit de Bijlmer bestaat zijn in de sociale sector. Veel bewoners zijn afkomstig uit Suriname en de Antillen. Het ontstaan van deze woonfabriek viel samen met de immigratiestroom uit Suriname, voor de onafhankelijkheid in 1975. Het was de enige plek in Amsterdam met een groot en geconcentreerd aanbod van betaalbare woningen.

Nog voordat de Bijlmer af was, ontstonden de problemen. De parkeergarages, de winderige galerijen, “Het is vragen om moeilijkheden”, zeiden critici. En de moeilijkheden kwamen: criminaliteit, uitgewoonde huizen, onveiligheid. Velen ontvluchtten de Bijlmer. Vijfentwintig jaar later is er veel gebeurd: opknapbeurten, welzijnswerk. “Het is prachtig, man, in de Bijlmer te wonen”, zegt een bewoner van de flat Gerenstein. “We zijn alle kleuren door elkaar en buiten hoor je vogeltjes fluiten. Waar vind je dat in Amsterdam?” Kapotte ruiten, urinelucht, een verlepte dealer. Ook dat is in de galerijen van zijn flatgebouw te vinden. “Maar dat is toch geen reden om ons af te breken?”, zegt de man. De bewoners willen dat er wordt opgeknapt. "Deportatie' noemen ze de vernieuwingsplannen. “Onzin”, meent T. van den Klinkenberg, van de projectgroep die in opdracht van de gemeente en de deelraad de vernieuwingsplannen heeft uitgewerkt. “Alle bewoners die willen blijven kunnen hier een andere woning krijgen. De doorstroming in de Bijlmer is twee keer hoog als in de rest van Amsterdam. Dat is juist het probleem”. Doel van de plannen is de bevolking te stabiliseren. “We willen het met onze plannen mogelijk maken dat mensen die naar luxere laagbouw willen niet meer weghoeven”.

Het belangrijkste argument van de projectgroep om voor sloop te kiezen blijkt economisch. “Bouw de Bijlmer af”, zeggen de bewoners en ook het CDA en Groen Links, die in de deelraad tegen de afbraakplannen stemden. “Bouw jij hem af?”, vraagt Van den Klinkenberg. “Met welk geld?” De woningbouwvereniging Nieuw Amsterdam die het gros van de Bijlmerflats beheert, is op de rand van het faillissement. Het verlies bedraagt ongeveer 100 miljoen. Jaarlijks legt de gemeente geld bij. “Er moeten investeerders en projectontwikkelaars aangetrokken worden”, zegt Van den Klinkenberg “en die komen alleen als de sociale problematiek is opgelost.”

De vraag is echter of met het aannemen van de plannen de problemen nu zo zijn "opgelost' dat de investeerders als vliegen op de honingpot afkomen. Om te beginnen is een meerderheid van de bewoners tegen sloop, zo blijkt uit stemmingen. Het lijkt geen ideale uitgangspositie voor een project dat sociaal vernieuwend heet te zijn. Aan inspraak van de bewoners heeft het nogal geschort, erkent R. Janssen, voorzitter van de deelraadsfractie van de PvdA. Zijn fractie werd onder druk gezet door de PvdA-wethouder Genet die dreigde op te stappen als de vernieuwingsplannen niet zouden worden aangenomen.

Dan is er de deelraadspolitiek die maakt dat de plannen straks door een aangeschoten raadsbestuur moeten worden uitgevoerd. Groen Links deelraad-wethouder B. Groen werd dinsdag door de overige twee partijen in het bestuur (D66 en PvdA), gesommeerd op te stappen. Een daaropvolgende motie van een aantal splinterpartijen tegen het deelraadsbestuur mondde tot ieders verbazing uit in 16 stemmen voor, 16 tegen en één ongeldige stem. De motie wordt aangehouden tot na het reces.

Hoofdschuddend staat Fabian achter de bar van zijn jongerencentrum. Drie jaar geleden werd het centrum een tijdlang gesloten. De jongeren zwermden uit over andere centra. In een paar maanden vielen bij vechtpartijen twee doden. “Het zijn consequenties waar de mooie plannenmakers niet aan denken”, zegt Fabian. Misschien heeft hij gelijk. Een buurt bestaat uit netwerken, passies, precaire evenwichten. Daarom zijn sociale operaties altijd pijnlijker, ingrijpender en minder voorspelbaar dan plannen op papier.