Kosmos bezwijkt onder concurrentie

AMSTERDAM, 9 JULI. “Hier lagen toch meditatiematten?” Argwanend bestudeert programmacoördinatrice M. Kuijsten de vloer van een lokaal in het Amsterdamse New Age-centrum De Kosmos. Het centrum is krap een dag failliet, er zijn veel sleutels in omloop. Kuijsten vreest dat gedupeerde docenten al zijn begonnen “hun spulletjes mee te nemen”. Een kostbaar ogend Boeddhabeeld staart sereen naar de linoleumvloer, onbewogen door de materiële zorgen waaronder de Kosmos gebukt gaat.

Het centrum, gevestigd in een pand aan de Prins Hendrikkade dat uitkijkt op het IJ, bestaat al meer dan twintig jaar. Eigenlijk al wat langer, want de Kosmos is de opvolger van Fantasio, magisch centrum van Amsterdam in de late jaren zestig. De Kosmos was in Nederland het eerste bruggehoofd voor alternatieve leef-, genees- en zienswijzen. Het pand herbergt een boekwinkel, een sauna, een vegetarisch restaurant, scholen voor yoga en massage en ruimtes voor cursussen en workshops. Meer dan 100.000 bezoekers zochten hier vorig jaar verdieping in buik-, oer- en Soefi-dans, Aikido en karate-zen, postnatale yoga, holistische massage, tarot, "akwarius-inwijding' of autogene training.

Nog steeds is het een groeimarkt, bevestigt R. Ottens, die de boekwinkel drijft. “Maar het aanbod groeit twee keer zo snel als de vraag.” Van monopolist zakte de Kosmos af tot marktleider, daarna tot een van de vele centra die zich roeren op de New Age-markt, zo denkt hij. De concurrentie bestaat uit buurtcentra die goedkope astrologen en Aikido-meesters aanbieden, cursussen in buitenplaatsen, zomerkampen of privé-instituten. “In Amsterdam begint iedereen die hier twee keer is geweest, voor zichzelf in een woonboot of pakhuis”, aldus interim-manager T. Bout. Daar kan de Kosmos, met hoge lasten voor huur, gas, elektra, verzekeringen en salarissen, niet meer tegen concurreren.

Eigenlijk is het vanaf 1986 fout gegaan, denkt coördinatrice Kuijsten. Toen trok de gemeente de jaarlijkse subsidie van een miljoen gulden uit het budget voor Jeugdzaken in. De "bruidsschat' van één jaar subsidie die bij die gelegenheid werd verstrekt, is langzaam opgesoupeerd. Totdat alles echt op was, de salarissen niet meer konden worden uitbetaald en een faillissement onafwendbaar was. “We zijn er gewoon niet in geslaagd een goede organisatie op poten te zetten. Het is verschrikkelijk om het zo tussen je vingers door te voelen glippen”, treurt Kuijsten.

Pag.2: "Er zijn al te veel Koot en Bie-types'

De grijze psycholoog en bedrijfsadviseur T. Bout werd eind vorig jaar, na een van de vele bestuurswisselingen, ingezet als interim-manager van de Kosmos. Had hem nog twee jaar gegeven om orde op zaken te stellen, dan was alles misschien goed afgelopen, meent hij. De Kosmos heeft nu in elk geval een boekhouding waar het jaarlijkse verlies in is af te lezen. En termen als "marktgericht denken' en "doelgroepen' worden nu zonder gêne gebruikt, zegt Bout. Maar het is te laat. De dertig personeelsleden zijn inmiddels bij het bedrijfsfonds aangemeld. Ze hebben nog een maand salaris tegoed. Hoewel, dertig personeelsleden? “Volgens mij zijn het er 35”, peinst Bout hardop. Kuijsten spoedt zich naar de administratie. De einduitslag: 26 man personeel.

De verklaringen voor het faillissement verschillen. Door de bezuinigingen en de afvloeiingen zou de werkdruk voor het resterende personeel te groot zijn geworden. Daardoor werden fouten gemaakt en afspraken vergeten, aldus Kuijsten. Boekhandelaar Ottens denkt er het zijne van. “Er waren geen hoogtepunten, dingen waarmee we aan de weg timmerden.” Na het veelbesproken congres over "de hermetische Gnosis in de loop der eeuwen' in december 1990 was er tot het recente congres over de Indiase "tantra'-praktijken (ter “kanalisering van seksuele energie”) weinig opvallends georganiseerd. Een holistische week werd vorige zomer afgelast terwijl er al veel in genvesteerd was. Volgens Kuijsten een teken dat er “geen spanning meer was”. De verbouwing van het pand was de laatste druppel: de eigenaar, het gemeentelijk Grondbedrijf, schatte die aanvankelijk optimistisch in, maar onderzoek wees uit dat de fundering verzakt was en de achtergevel moest worden vervangen.

Het bestuur lijkt de Kosmos in elk geval met blij gemoed ten grave te dragen. “Het instituut in Amsterdam heeft per juli 1992 zijn klus volbracht”, schrijft het triomfantelijk in een persbericht. Manager Bout: “Wij geloven nu eenmaal dat de dood altijd een wedergeboorte is”. Hij wil de rendabele delen van de Kosmos - sauna, winkel, restaurant, scholen - samenvoegen in de Omega-groep. Die zouden gezamenlijk, maar onafhankelijk, in een pand ondergebracht moeten worden. Samen kunnen ze volgens Bout een huur opbrengen van 1,7 ton. De Omega-groep zou kunnen neerstrijken in de Sleep-in voor buitenlandse toeristen aan de Mauritskade, aldus Bout. Als tweede vestigingsplaats voor de Omega-groep noemt hij de catacomben van het Olympisch Stadion, dat momenteel zijn eigen strijd om het voortbestaan voert met stadsdeel Zuid.

De huismeester van de Kosmos heeft er een hard hoofd in. “Plannetjes, plannetjes, de een na de ander sinds hij binnen is.” En ook boekhandelaar Ottens moet het allemaal nog zien. Zijn geneeskrachtige armbanden, kristallen, wierrook en gedrukte wijsheid uit Oost en West zijn nu in beheer van de curator. Hij vindt de schattingen van Bout wat optimistisch. Misschien kan hij een eigen boekenwinkel beginnen, want in negen jaar heeft hij goede contacten opgebouwd in de esoterische uitgeverswereld. Hij heeft al advies gekregen om patent aan te vragen op de naam van de winkel. Misschien een idee. Maar nu eerst de WW.

Een bezoekster die door de boeken snuffelt, vindt de ondergang van de Kosmos erg spijtig. “Het was toch een soort baken in zee. Wat de Kosmos bracht, was kwalitatief hoog. Er zijn al veel te veel van die Koot en Bie-types. "Doe jij de droomtherapie vandaag, dan pak ik de voetzoolmassage'.”