Wekkers en opstanden

New York - Vorige week vrijdag is in Washington Heights, een arme buurt in het noordelijk deel van Manhattan, een 24-jarige jongen door een agent doodgeschoten. Zelfverdediging, zegt de politie. Een regelrechte, niet uitgelokte moord, zeggen de bewoners. De lijkschouwing heeft aangetoond dat hij in de rug is geschoten. De zaak wordt tot op de bodem uitgezocht, heeft burgemeester Dinkins beloofd.

Maandagavond werd een protestdemonstratie gehouden. De vreedzame optocht "liep uit de hand': er werden auto's omgekeerd, ruiten ingegooid, er waren plunderingen en een vluchtende man viel van een dak zijn dood tegemoet. Hij probeerde op een brandladder te springen, zegt de politie. Hij hing met zijn handen aan de dakrand en werd door een agent van zijn laatste houvast beroofd, zegt een getuige.

Buslijn vier rijdt door de hele buurt, alsof het een toeristisch tochtje is. Eerst langs Madison Avenue, waar de winkels en hoge appartementsgebouwen dit district een sfeer van onkwetsbare welvaart geven. Na de 96ste straat is dat afgelopen: de tekenen van luxe zijn verdwenen en hoe verder de bus op Broadway vordert, hoe duidelijker de armoede het straatbeeld beheerst. Op dinsdagmiddag zijn de sporen van de vechtpartijen nog niet verdwenen: etalages zonder ruiten met de inhoud als een hoop vuilnis op straat, groepjes mannen - in politietaal zal het "kleine samenscholingen' worden genoemd - en een grote overmacht aan agenten die met vier of vijf op de straathoeken geposteerd staan.

Wat is ervoor nodig om een rel van deze omvang politieke betekenis te geven? Wat in Washington Heights is gebeurd kan al niet meer een rel worden genoemd, evenmin als de vechtpartijen en plunderingen in Los Angeles twee maanden geleden. Het zijn volksopstanden. In Los Angeles kwam het tot uitbarsting na de vrijspraak van vier agenten die een arrestant hadden afgeranseld, wat op een videoband was vastgelegd. In New York heeft de lokale televisie uitvoerig de nabestaanden van het neergeschoten slachtoffer en ooggetuigen uit de buurt aan het woord gelaten. De munitie ligt in de grote Amerikaanse steden opgetast. Een relatief kleine gebeurtenis is voldoende om de lading tot ontploffing te brengen.

Volgende week wordt hier de Democratische Conventie gehouden waar Bill Clinton tot kandidaat voor het presidentschap zal worden gekozen. Om de aandacht van het Amerikaanse volk te trekken, hebben de organisatoren van de Democratische Conventie ernstig overwogen de vijfduizend afgevaardigden met rinkelende wekkers te laten zwaaien: een symbolisch "Ontwaak Amerika!'. Het gaat niet door omdat de bedenkers van dit plan bang waren dat ze niet allemaal tegelijk zouden afgaan. Niettemin: er valt moeilijk iets te verzinnen waardoor de absurditeit van de politiek der gevestigde partijen beter kan worden gedemonstreerd. Als het met volksopstanden niet gaat, waarom zou het met wekkers dan wel lukken.

Gelijktijdig met de Conventie zullen op andere plaatsen in de stad parallel-conventies worden gehouden, sommige daarvan georganiseerd door de gebruikelijke clubjes alternatieven die hun eigen gimmicks tegenover de officiële willen proberen, maar ook vergaderingen en optochten van daklozen en werklozen. Eén op de tien Newyorkers is volgens de laatste cijfers zonder werk en er zijn enige tienduizenden daklozen zodat deze bijeenkomsten ook druk bezocht beloven te worden.

Er zijn zowel in de Verenigde Staten als in Europa eerder zulke scherpe tweedelingen in de politiek geweest waarbij het contact tussen de bestuurders en een belangrijk deel van de kiezers was verbroken. Het breekpunt was steeds een onderdeel van de buitenlandse politiek dat onscheidbaar met de binnenlandse was verbonden. De Suez-kwestie heeft in Engeland die breuk veroorzaakt; in de Verenigde Staten was het Vietnam.

De tweedeling die zich nu begint af te tekenen is zuiver binnenlands, en dat niet alleen in de Verenigde Staten. Een gebureaucratiseerd bestuur en partijsysteem dat zich via de massamedia aan de kiezers verklaart, neemt steeds meer zijn toevlucht tot gimmicks, in het algemeen trucs die de populariteit moeten bevorderen, zonder de daden die zo'n populariteit zouden rechtvaardigen. Op die manier heeft Ronald Reagan zich acht jaar met glans kunnen handhaven. Bush heeft het geprobeerd en hij heeft er een mislukking van gemaakt. Amerikanen hebben onbarmhartiger omgangsvormen; de demagogie is er een belangrijker bestanddeel van het politieke bedrijf, en ook als zodanig erkend, dan bij ons. Dat heeft behalve duidelijke nadelen ook zijn verdienste. Onder andere daardoor is de crisis in de Verenigde Staten dramatischer en dus ook duidelijker. Bovendien gaan door allerlei typisch Amerikaanse omstandigheden de wortels dieper. Ross Perot en de recente opstanden zijn er op het ogenblik de duidelijkste symptomen van. Het weefsel van de maatschappij begint te scheuren.

Dit wil niet zeggen dat vooral ook in de Verenigde Staten geen kritici zouden zijn die dat gevaar zien, er duidelijk voor waarschuwen en ook de maatregelen voorstellen waardoor het op den duur weer kan worden bedwongen. Maar terwijl het ook binnen de partijen wordt beseft, dwingt de zelfhandhaving van het systeem tot de stagnatie die dan van tijd tot tijd tot de uitbarstingen leidt waarvan we er nu weer één - zij het voorlopig een kleine - meemaken. Wie wil weten waarom het de laatste niet zal zijn en toevallig in New York is, hoeft alleen maar met de bus naar het eindpunt op Washington Heights te rijden. Zo valt ook te begrijpen dat vijfduizend wekkers niet zouden helpen.