Beter WAO-beleid zonder GAK

Behalve de regering aan de Hofvijver die dagelijks in het nieuws is, heeft Nederland nog een tweede regering die zelf de publiciteit nooit zoekt, maar vorige week contrecoeur toch in de schijnwerpers raakte.

Aan het hoofd van die tweede regering staat een president die een halve ton per jaar meer verdient dan de echte premier. Hij vergadert met zijn veertien hoogste ambtsdragers die uiteraard dezelfde honorering ontvangen als een minister van de kroon, met het attente verschil dat in de schaduwregering iedereen een dertiende maand geniet. Direct onder deze vijftien leiders opereren 89 topfunctionarissen op het niveau van de allerhoogste ambtenaren (secretaris-generaal, directeur-generaal) in Den Haag. Dan zijn er nog bijna vijfentwintigduizend lagere functionarissen voor de uitvoering van het beleid.

Welkom in de zwijgzame wereld van de bedrijfsverenigingen en het GAK, waar de salarisschalen royaler zijn dan bij de ministeries, maar openheid en democratie een stuk minder zijn ontwikkeld. Aan de top is het leven er overzichtelijker dan bij de echte departementen, maar lager in de organisatie is het bureaucratisch bestaan gevaarlijker dan in Den Haag. Kritiek en tegenspraak zijn bij het GAK niet welkom, en de gleuf van de ideeënbus is dichtgemetseld. Dat merkte vorig jaar de regiodirecteur in Heerlen, mr. M. van Stralen, die werd geschorst door de politieke top in Amsterdam na het geven van interviews over ziektewet en WAO (nieuwe cijfers geven Van Stralen overigens gelijk in zijn twist met het GAK). Dat ondervonden ook de artsen Luder en Guyt, die werkten aan een plan om het ziekteverzuim in de bouwnijverheid te verminderen. Ook zij kwamen in botsing met hun superieuren en kregen ontslag aangezegd (W. Velema in Intermediair van 20 december 1991).

Omdat bedrijfsverenigingen en GAK zo gesloten zijn, is er gelukkig de echte regering die ieder jaar een Nota Sociale Zekerheid publiceert. De lezer moet beginnen met een lijst van afkortingen die drie pagina's beslaat: “GBO - Gemeenschappelijk Bestuursorgaan; ICCK - Interdepartementale Commissie inzake Coördinatie en Kostenbeheersing; MISSOC - Mutual Information System on Social Security”. Wie de honderd afkortingen heeft geoefend is klaar voor de tekst van de Nota Sociale Zekerheid 1992: “De invalshoek van een kostenbewuste bedrijfsvoering binnen de uitvoeringsstructuur is uitvoerig aan de orde gesteld in het kader van het proces tot herziening van de uitvoeringsstructuur sociale verzekeringen. De mogelijkheid om te komen tot jaarlijkse uitvoeringsplannen voor de verschillende onderdelen van de uitvoering kan een bijdrage leveren aan het, vanuit een kostenbewuste bedrijfsvoering, stroomlijnen en plannen van het uitvoeringsproces... Met het voorgaande zijn slechts voorlopige gedachten geformuleerd die nadere uitwerking vragen. Aldus kunnen de mogelijkheden worden verkend voor een verdere bestuurlijke vernieuwing op het terrein van de uitvoering van de sociale zekerheid, waardoor ook in bestuurlijk opzicht nieuwe impulsen worden gegeven voor een effectiever volume- en handhavingsbeleid dat door de gehele uitvoeringsorganisatie wordt gedragen,”

Proef zo'n passage en vraag u af: geeft dit proza enige hoop op een betere uitvoering van ziektewet en WAO, of moeten deze krukkige gemeenplaatsen verhullen dat de echte regering machteloos staat tegenover de gesloten wereld waar sociale partners heersen? De politieke oppositie van VVD, Groen Links en D66 heeft die vraag nu beantwoord en vorige week een wet ingediend die ziektewet en WAO wil uitvoeren zonder bedrijfsverenigingen en GAK. Dat lijkt hard, maar bedenk wel dat GAK en bedrijfsverenigingen zelf iedere dissident schorsen of ontslaan. Wie zo consequent het vrije debat doodt, kan alleen nog vergaderen over bureaucratische procedures en beslissen over interne machtsspelletjes, en dat is niet voldoende als het gaat om de belangen van meer dan een miljoen zieken en WAO'ers.

Een jaar is verstreken sinds de regering kwam met plannen voor ziektewet en WAO. Tijd genoeg voor de bedrijfsverenigingen om de WAO'ers te informeren, te raadplegen en samen met hen een standpunt te formuleren. Hebt u er iets van gemerkt? Bedrijfsverenigingen en ABP zijn nog te lamlendig om hun uitkeringstrekkers een brief te sturen over de plannen en hun visie daarop. Ze hadden een vol jaar de tijd, maar waren kennelijk te druk met het bestrijden van de GMD om ook maar één keer het woord tot hun klanten te richten. Voorzitter Hil Post van het landelijk samenwerkingsverband van WAO'ers schreef mij naar aanleiding van een eerdere column: “de sociale partners hebben hun verantwoordelijkheden niet genomen. Systematisch ook hebben regering en parlement hun verantwoordelijkheid ontweken door jarenlang alleen "papieren tijgers' te produceren”.

Bitter maar waar, en daarom is het goed dat VVD, Groen Links en D66 nu met een wetsontwerp komen. De voorgestelde organisatie per regio moet juridisch nog zorgvuldig worden uitgewerkt, vooral ook om de rechtsgelijkheid van de WAO'ers in de verschillende regio's te garanderen, maar heeft in beginsel vier grote voordelen boven het systeem van bedrijfsverenigingen en GAK. Ten eerste wordt het herplaatsen van zieke mensen in een andere functie eenvoudiger zonder de kunstmatige schotten tussen de bedrijfstakken. Bovendien kunnen de regio's experimenteren met diverse procedures en kan de politiek op die manier veel sneller leren van goede voorbeelden dan bij het huidige systeem. Voorts komt er meer ruimte voor een serieuze bedrijfsgezondheidsdienst die veel meer kan doen in de bedrijven dan de verzekeringsgeneeskundige van het GAK die tien minuten tijd heeft per patiënt. Ten slotte is de voorgestelde splitsing van verantwoordelijkheden tussen bedrijf (preventie, korte ziekte) en GMD (langdurige gevallen) veel zinvoller dan de zogenoemde integrale gevalsbehandeling die in feite betekent dat het individuele bedrijf niet echt verantwoordelijk is en de bedrijfsvereniging te weinig tijd en aandacht heeft voor de echte probleemgevallen. Dit laatste punt heeft de overheid intussen al geaccepteerd.

VVD, Groen Links en D66 hebben nog geen meerderheid. Om het CDA hangt echter de geur van het middenveld, en veel hangt dus af van de PvdA. De dissertatie van F.J. ter Heide vertelt over de opstelling van de PvdA bij de oprichting van het GAK in 1952. Toen waarschuwde PvdA-woordvoerder Van den Born al om het GAK-bestuur niet zelfstandig en eigenmachtig te maken, zoals de christelijke partijen, de werkgevers en de drie "erkende' vakbonden wensten. Daarom stemde de PvdA-fractie tegen het GAK en tegen de eigen staatssecretaris die "met grote tegenzin' de confessionele voorstellen had overgenomen. In de jaren vijftig was er meer dualisme tussen PvdA-bewindslieden en PvdA-fractie dan tegenwoordig. Zou die tijd nog eens terugkomen?

Op 13 april schreef ik over de stakingsacties van deze lente, en in het bijzonder over een vreemd verschil tussen bedrijfsleven en overheid. In de private sector krijgen stakers geen loon voor gestaakte dagen. Daarentegen is het gratis staken voor ambtenaren en onderwijzers, want ministeries, gemeenten en het onderwijs betalen gewoon door bij een staking. Ten onrechte was ik bang dat NS dat slechte en slappe voorbeeld zou volgen. In een brief aan deze krant verklaarde president-directeur Ploeger van NS toen dat “looninhouding bij staking gebeurt voorzover dat administratief mogelijk is”. Nu blijkt dat NS op de salarissen van juni inderdaad heeft ingehouden voor de drie stakingsdagen in april. Waarvan graag akte.