Witte fraude; In de wachtkamer van de sociale dienst

"Het is klote, alles is hier klote. Het zijn allemaal fascisten hier in die 24 kamertjes. De hele dag zitten ze koffie te drinken, en ik kan wachten tot het mijn beurt is. Ja, ik heb het ook over jou, Al Capone van de receptie!' In de wachtkamer van de Arnhemse sociale dienst schreeuwt de 25-jarige timmerman Henk erop los. Zwijgend luisteren andere wachtenden in de ruimte die met deuren in vele tinten blauw en knalrode banken het meest weg heeft van de vertrekhal van een vliegveld. ""Ik kan alleen een pak kopen als ik mijn achthonderd gulden vakantiegeld krijg. Maar die klotelijers geven me geen achthonderd gulden in één keer. Ze geven me vier keer tweehonderd gulden. Met tweehonderd gulden ga ik gelijk naar de Korenmarkt, dat is dat klote uitgaanscentrum hier.'' Tierend loopt Henk weg, hij trekt geërgerd aan de klep van zijn pet.

Aanleiding voor zijn razernij is de vraag hoe hij het vindt dat de sociale dienst met behulp van gegevens van de belastingen gaat controleren of cliënten hun "witte' verdiensten hebben opgegeven. Geld bijverdienen betekent voor een klant van de sociale dienst dat er op zijn uitkering wordt gekort. Om zo'n verlaging te voorkomen hebben velen jarenlang verzwegen welke inkomsten ze hadden uit officieel werk, waarover ze gewoon belasting betaalden. Pas sinds enkele jaren is de ene na de andere gemeente gegevens van belastingen en sociale dienst naast elkaar gaan leggen. Alles wijst erop dat de witte fraude altijd omvangrijk is geweest.

Het ministerie van sociale zaken schat dat bij acht gemeenten met totaal 209.493 sociale dienst-cliënten de schade als gevolg van "witte' fraude in de jaren 1988 tot 1990 tenminste 77,5 miljoen gulden bedroeg. Het onderzoek betrof grotere plaatsen, waar de meeste uitkeringsgerechtigden zijn geconcentreerd. Vorig jaar gingen zestig gemeenten over tot het vergelijken van gegevens van belastingen met die van sociale diensten. Met ingang van september zijn alle 647 gemeenten in ons land met totaal een half miljoen sociale dienst-klanten verplicht deze controle uit te voeren. De Amsterdamse sociale dienst heeft geschat dat in die stad alleen tussen 1988 en 1990 voor zo'n honderd miljoen gulden met witte inkomsten is gefraudeerd.

Cultuuromslag

De totale omvang van de witte fraude is volgens Sociale Zaken nog niet bekend. Maar de nu bekende gegevens duiden erop dat het landelijk van 1988 tot 1990 om veel meer dan tweehonderd miljoen gulden gaat. ""Enkele jaren geleden moest je bijna je mond gaan spoelen als je bij de sociale dienst over fraude sprak,'' verklaart C. van Wychen, voorlichtster van de sociale dienst in Arnhem, het feit dat de controle van de witte bijverdiensten pas nu op grote schaal begint. Bij de sociale dienst in Groningen wordt gesproken over een cultuuromslag die zou hebben plaatsgevonden. De medewerkers van de sociale dienst bemoeien zich niet meer met de immateriële hulpverlening van klanten, zoals sinds de jaren zeventig in zwang was gekomen. Ze concentreren zich nu op het verstrekken van uitkeringen en op controles. Ze bekijken bovendien de mogelijkheden om mensen weer onafhankelijk van uitkeringen te krijgen.

Groningen moet nog wennen aan de controle met behulp van belastinggegevens. Vorig jaar wees een representatief onderzoek uit dat negen procent van de Groningse werkloze uitkeringsgerechtigden witte inkomsten hadden die zij niet bij de sociale dienst hadden opgegeven. Het gemeentebestuur had slechts met het onderzoek ingestemd op voorwaarde dat het niet gebruikt zou worden om hierbij opgespoorde fraudeurs ook daadwerkelijk aan te pakken.

In de wachtkamer van de Groningse sociale dienst zit de 29-jarige Hannie, een gescheiden vrouw met twee kinderen die van een bijstandsuitkering leeft. Ze was voor haar huwelijk receptioniste-telefoniste, maar ziet in haar huidige omstandigheden geen kans om vast te werken. Ze vindt controle op witte fraude begrijpelijk. ""Je kunt er niets aan doen dat je je privacy kwijtraakt als je een uitkering van de sociale dienst hebt'', zegt ze. ""Ik vind het dan ook logisch dat mensen niet wit bijverdienen, maar zwart werken. Ik ben na mijn scheiding financieel enorm achteruitgegaan. Ik werk zoveel als ik kan, maar dan wel zwart.''

In een hoek van de wachtkamer staat de 42-jarige Henk met enkele bekenden te praten. Een zware walm van alcohol hangt om hem heen. Aan de korsten op neus en voorhoofd is te zien dat hij onlangs op zijn gezicht is gegaan. Controles kunnen hem niets schelen, vertelt hij. ""Wat willen ze van me? Ik heb niks. Ik ben dakloos. Ik krijg telkens brieven van de belastingen op mijn postadres, maar die maak ik nooit open. Kijk, hier zitten ze.'' Hij doet zijn jek open en laat de binnenzakken zien die uitpuilen van brieven van de belastingdienst. ""Ik doe wat in oude metalen en in afvalstoffen'', gaat hij verder. ""Van mij komt de sociale dienst daar niets over te weten. Als het straks automatisch bekend wordt, vind ik dat belachelijk. Ze gaan het hier toch niet in hun hoofd halen om een deel van mijn uitkering in te houden?''

Staatssecretaris Elske ter Veld van sociale zaken onderkende in februari in de Kamer dat bij aanpak van de witte fraude de vrees ""niet helemaal ongegrond'' was dat mensen zich massaal op zwart werk zouden storten. Volgens mr. C.H. van der Laan, beleidsmedewerker van sociale zaken, is mede om die reden de laatste tijd sprake van verhoging van de inspanningen om illegale arbeid op te sporen. Daarbij wordt nauw overlegd door onder andere het ministerie van sociale zaken, de fiscale opsporingsdienst (FIOD) en sociale rechercheurs van de gemeentelijke sociale diensten.

Achterhoofd

Reacties op aanpak van witte fraude in de wachtkamer van de sociale dienst van Maastricht verschillen totaal van die in Groningen. Jan, een 22-jarige automonteur, vindt het niets bijzonders dat belastinggegevens bij de sociale dienst terecht komen. Volgens hem gebeurt dat al jaren en is iemand op zijn achterhoofd gevallen als hij wit bijverdient en dat niet bij de sociale dienst meldt. En de 41-jarige Peter, die halve dagen werkt, begrijpt ook al niet hoe iemand het in zijn hoofd kan krijgen om te denken dat het de sociale dienst kan ontgaan dat iemand wit bijverdient. Die andere reacties in Maastricht zijn verklaarbaar. Sociale dienst directeur P. Litjens vertelt hoe hij al langer bezig is om met behulp van belastinggegevens klanten te controleren. Om die controles ook preventief te laten werken, gaf hij daar via de plaatselijke pers zo veel mogelijk bekendheid aan.

Begin vorig jaar voltooide Maastricht de controle over het jaar 1988. Daarbij was gebleken dat van de 2535 personen die volgens de belastingen in 1988 naast hun uitkering ook hadden gewerkt, er 244 daadwerkelijk gefraudeerd hadden. In ruim de helft van die gevallen ging het om een fraude van minder dan duizend gulden. Totaal betrof het een witte fraude bij deze sociale dienst met 6500 cliënten van bijna 1,3 miljoen gulden. De voorlopige gegevens over het jaar 1989 laten al een grote vermindering van de witte fraude zien. Het ging in dit geval om 127 personen die voor 433.000 gulden de sociale dienst benadeelden.

In Amsterdam heeft de sociale dienst alle klanten die volgens de belastingen inkomsten uit wit werk hebben en bovendien een uitkering ontvangen per brief meegedeeld dat ze worden gecontroleerd. Er volgden slechts weinig reacties. Amsterdam wil nu zo'n vijftig mensen extra aanstellen voor de controles, die pas dit najaar kunnen worden geautomatiseerd. Het ministerie van sociale zaken heeft echter geweigerd hiervoor extra geld te geven, zodat het nog de vraag is hoe snel het uitzoeken kan beginnen van de witte fraude sinds 1988 (eerdere fraude is verjaard).

In de wachtkamer van het wijkkantoor van de Amsterdamse sociale dienst aan het Buikslotermeerplein in Amsterdam-Noord zegt de 26-jarige werkloze speeltuinopzichter Dik verbaasd te zijn dat belastinggegevens niet al veel langer automatisch worden doorgegeven. ""Je gaat er toch vanuit dat je inkomsten van een officiële baas worden doorgegeven? Daarom werkt iedereen die wil bijverdienen toch zwart?''

Als ergens met groot gemak wordt gepraat over het zwart werken van uitkeringsgerechtigden, dan is het in de wachtkamers van sociale diensten. Volgens een 31-jarige Surinaamse huisvrouw - ""zeg maar Hennie'' - heeft meer controle meer zwart werk tot gevolg. En de 57-jarige Piet, wiens vierjarige arbeidscontract bij de Amsterdamse politie niet is verlengd, kondigt aan dat hij bij zijn nieuwe uitkering zoveel mogelijk zwart gaat werken. ""Ik heb veel beroepen gehad, van taxichauffeur tot schilder, van ober tot cabaretier. Ik vind wel weer wat. Ik heb geen 45 jaar gewerkt om nu op een bestaansminimum terecht te komen.''

Zakelijker

De reacties in de wachtkamers zijn voor drs. P.J.H. Lemmens, directeur van Divosa, de vereniging van directeuren van sociale diensten, niet verbazingwekkend. ""Iedere wet heeft onbedoelde effecten. Water stroomt ook naar het laagste punt. Bij de calculerende burgers heb je zeker een aantal dat van de witte naar de zwarte sfeer overstapt. Om dat te bestrijden is het belangrijk dat ook werkgevers op de huid gezeten worden zodat ze geen kans krijgen zwart werk te laten verrichten.''

Volgens Lemmens is de afgelopen jaren sprake van een veranderde opstelling van sociale diensten tegenover klanten. Zo'n tien jaar geleden was er veel sprake van een ""ideologisch denken aan de zielige cliënt''. Nu is het woord cliënt overal vervangen door het zakelijker klant. De aanpak van fraude krijgt meer aandacht. Lemmens denkt dat de verandering vooral veroorzaakt is door de druk van de rijksoverheid, die de normen voor uitkeringen heeft aangescherpt. ""De maatschappelijke veranderingen van de afgelopen jaren hebben ook hun invloed gehad op de houding van sociale diensten tegenover hun klanten.'' Hij vertelt dat zelfs opleiding van ambtenaren van sociale diensten is veranderd: er is nu veel meer aandacht voor de juridische kant van het werk, voor de wetshandhaving, en minder voor de immateriële zorg voor klanten, dan nog maar enkele jaren geleden het geval was.

Van der Laan van het ministerie van sociale zaken is voorzichtiger over de omslag bij de sociale diensten. Volgens hem is de verandering nog niet voltooid. Dat verklaart ook de verschillen in snelheid waarmee sociale diensten de witte fraude aanpakken. ""Men is geschrokken van de omvang van de witte fraude. Men heeft het gevoel blijkbaar door veel mensen voor de gek gehouden te zijn. Maar de verandering bij de sociale diensten is niet alleen het gevolg van een verhoogde aandacht voor fraude. Veel klanten blijken helemaal niet te komen om hun ziel en zaligheid uit te storten. Men begint onderscheid te maken tussen klanten die maatschappelijke hulp nodig hebben en degenen die alleen zakelijk behandeld moeten worden'', zegt hij.

Volgens Divosa-directeur Lemmens is het feit dat het opsporen van witte fraude meer zwart werken tot gevolg heeft, geen reden om niets aan de witte fraude te doen. De 29-jarige werkloze kok Rob in Arnhem is het daar helemaal niet mee eens. ""Gegevens moeten geheim blijven. De belastingdienst moet niets aan de sociale dienst doorgeven'', zegt hij. Hij heeft erg te doen met een kennis die erop betrapt werd dat hij werk in een fabriek via een uitzendbureau combineerde met een uitkering en nu 18.500 gulden aan de sociale dienst moet terugbetalen. Hij gelooft niet dat met controles iets wezenlijks verandert. ""Ik woon hier vlak achter, in de wijk Het Broek'', vertelt hij. ""Bij ons hebben de meeste mensen twee lonen, één wit en één zwart, of twee uitkeringen omdat ze officieel niet meer bij elkaar wonen, of een uitkering en een zwart loon, of de vrouw heeft een uitkering en de man heeft een wit loon. In Het Broek is alles mogelijk. Met die alsmaar stijgende kosten moeten de mensen wel.''

De namen van de geïnterviewde cliënten van sociale diensten zijn veranderd.