Zaaddonoren schrikken van kabinetsplan

Het aantal zaaddonoren in Nederland kan drastisch teruglopen als het kabinet bij zijn plannen blijft om de anonimiteit van zaaddonoren op te heffen. Vooruitlopend op de wetgeving hebben veel zaaddonoren nu al afgehaakt.

LEIDEN, 3 JULI. Ouders die een kind van een zaaddonor willen hebben, zullen naar landen uitwijken waar de anonimiteit van de donor wel gewaarborgd is. Dat vrezen zowel voor- als tegenstanders van opheffing van de anonimiteit van zaaddonors, verenigd in de Werkgroep afstamming en donorinseminatie.

Kunstmatige donorinseminatie (KID) dreigt uit Nederland te verdwijnen, zegt drs. J.K. de Bruyn, hoofd van de spermabank van het Academisch Ziekenhuis Leiden. Of er ontstaat een "zwart' zaad-circuit waar geen enkele controle is op de kwaliteit van het sperma, met alle mogelijke gevolgen vandien voor de volksgezondheid.

Geruchten dat in Nederland seksbazen condooms met zaad verhandelen voor kunstmatige inseminatie, bestempelt De Bruyn als nonsens. Want los van het feit dat geëjaculeerd sperma direct moet worden ingevroren, zijn condooms zaad-onvriendelijk.

“Niet alleen actieve donoren schrikken terug voor de op handen zijnde wetgeving”, zegt De Bruyn. Ook donoren van wie zaad is ingevoren, hebben - uit angst voor toekomstige bekendmaking van hun persoonsgegevens aan kinderen - zaadbanken opdracht gegeven hun zaad te vernietigen,

Van de 60 tot 80 donoren waarop de spermabank in Leiden draait, heeft ongeveer de helft zich teruggetrokken. Uit enquêtes bij de zaadbank in Leiden, het sperma-intake-centrum in Arnhem en het medisch centrum geboorte-regeling in Leiden blijkt dat tussen de 80 en 90 procent van de donoren zal afhaken als de anonimiteit niet langer gewaarborgd is.

In Zweden daalde het aantal spermadonoren vanaf 1985 fors nadat daar de anonimiteit van spermadonoren was opgeheven. Inmiddels is het aantal donoren weer gestegen tot ongeveer 50 procent van het oude bestand. Gevolg was wel het ontstaan van KID-toerisme van Zweden naar Denemarken en een ongecontroleerd zaad-circuit in eigen land.

Vorige week stuurden minister Hirsch Ballin (justitie) en staatssecretaris Simons (volksgezondheid) het voorontwerp van wet donorgegevens kunstmatige inseminatie naar een aantal adviesorganen. In de kabinetsplannen kan iemand van zestien jaar of ouder om de persoonsgegevens van de donor vragen. In eerste instantie worden deze alleen verstrekt als de donor toestemming geeft. Maar als de donor dat weigert of als hij geen toestemming kan geven omdat hij onvindbaar of overleden is, worden de persoonsgegevens alleen verstrekt als zwaarwegende belangen van het donorkind dat vereisen. Bijvoorbeeld in het geval dat het - wellicht inmiddels volwassen - kind psychisch lijdt omdat het niet weet wie de vader is. Naam en adres van de donor worden in dat geval vrijgegeven.

“Ik heb de indruk dat met name het CDA op deze manier af wil van kunstmatige inseminatie”, zegt R. Monteyne, lid van de werkgroep afstamming en donorinseminatie. “KID past wellicht niet in de opvatting dat het gezin de hoeksteen van de samenleving is.” De werkgroep adviseerde de bewindslieden kort geleden een anoniem donorpaspoort in te voeren, waarin de naam van de donor onvermeld blijft maar waarin wel medische gegevens en een persoonsbeschrijving worden opgenomen. Daarnaast zou er gewerkt kunnen worden met twee groepen zaaddonoren: een groep die geen bezwaar heeft tegen opheffing van anonimiteit en één die voorlopig op basis van anonimiteit blijft doneren.

De Bruyn: “In Nederland zal het zwarte zaad-circuit opleven, net als in Duitsland, waar in tegenstelling tot Nederland alleen de biologische vader wordt erkend, degene die de zaadcel heeft geleverd.” Hij wijst er op dat daar soms honderden D-Marken wordt geboden voor een "donor-ejaculatie'. Bemiddelaars brengen zaaddonoren en "wensouders' met elkaar in contact. Een onwenselijke ontwikkeling, vindt De Bruyn. “Zodra kunstmatige inseminatie in het illegale circuit terechtkomt, wordt er ook niet meer gecheckt op zaken als AIDS en hepatitis-B.” Het is een van de redenen waarom ook PvdA en VVD in de Tweede Kamer hun aarzelingen hebben bij de kabinetsplannen.

Voor wensouders die niet willen dat het kind de biologische vader kent, in het geval de anonimiteit wordt losgelaten, zijn er straks drie mogelijkheden. Ze nemen hun toevlucht tot zo'n circuit dat in Nederland onherroepelijk zal ontstaan, voorspelt De Bruyn, of ze gaan naar België, waar de anonimiteit sinds vorig jaar wettelijk gegarandeerd is. “In plaats van het vroegere abortus-toerisme van Belgische vrouwen naar Nederland krijg je dan KID-bussen met wensouders naar België. Monteyne: “Kinderen worden daarvan weer de dupe. Zij zullen nooit iets over hun afstamming te weten komen.”

De derde mogelijkheid voor wensouders is al dan niet besluiten tot geheimhouding tegenover het kunstmatig verwekte kind. Hoewel er al sinds 1948 kinderen door kunstmatige donorinseminatie worden verwekt, kwam er pas vanaf 1975 grotere openheid tegenover kinderen.

Van de nu ongeveer twintigduizend KID-kinderen - jaarlijks worden er 1.000 tot 1.500 verwekt - zijn er zo'n 3.500 die weten dat hun biologische vader een zaaddonor is. Daarvan zijn er zeven, allen meisjes, op zoek naar die vader, zo bleek vorig jaar uit onderzoek. De Bruyn: “Die anonimiteit is dus niet zo een groot probleem. De tendens bij ouders om openheid te betrachten zet door, maar als anonimiteit van donoren niet langer gewaarborgd is zal dat weer teruglopen.”

Ongeveer de helft van de donoren van de Leidse spermabank doet niet meer mee