Fransen en Amerikanen ruziën in Helsinki; Parijs probeert hardnekkig rol van de NAVO te beperken

Frankrijk en de Verenigde Staten zitten elkaar weer dwars. In de Finse hoofdstad Helsinki vechten de twee de zoveelste ronde in hun eigen koude oorlog, die feller lijkt te worden naarmate de echte Koude Oorlog langer voorbij is. Zowel Amerika als Frankrijk is op zoek naar zijn plaats in Europa en ze zitten elkaar daarbij telkens weer in de weg.

Staatshoofden en regeringsleiders van vijftig Europese en Aziatische landen plus de Verenigde Staten en Canada ondertekenen eind volgende week, tijdens een topconferentie in Helsinki, een gezamenlijk document over afspraken met betrekking tot de veiligheid in Europa. Maar, zoals dat altijd gaat bij voorbereidingen van grote internationale bijeenkomsten: het venijn van onderhandelingen over een akkoord zit in de staart. Waren het vroeger Russen en Amerikanen die ruzieden over de formuleringen van internationale afspraken, de nieuwe grote tegenstelling is die tussen Frankrijk en de Verenigde Staten. De twee landen hebben totaal verschillende ideeën over handhaving en versterking van de veiligheid in Europa.

En zoals de Sovjet-onderhandelaars in het verleden het onderste uit de kan probeerden te halen bij internationale onderhandelingen door pas op het allerlaatste moment concessies te doen, zo zijn het nu de Fransen die volstrekt dwars blijven liggen. Het gesprek in Helsinki ligt nu in feite stil, totdat de Amerikaanse president Bush en zijn Franse collega Mitterrand samen de laatste knopen hebben doorgehakt.

Oud zeer tussen Fransen en Amerikanen zit er allang. Generaal De Gaulle had weinig op met de Amerikaanse dominantie en trok Frankrijk in 1966 terug uit het militaire apparaat van de NAVO. Zolang de Koude Oorlog nog duurde bleef het probleem nog beperkt, maar nu deze voorbij is, wordt de Frans-Amerikaanse irritatie over en weer steeds scherper.

Centraal staat daarbij de vraag wie de dominante kracht vormt op het Europese continent, als het om de veiligheid gaat. Zijn het de Amerikanen die uiteindelijk de lakens uitdelen, of spelen de Fransen de eerste viool in het Europese concert?

De vorming van het Frans-Duitse Eurokorps, eind mei in het Franse La Rochelle, wordt door de Amerikanen met de grootste scepsis bekeken, omdat Washington er weer de zoveelste aanwijzing in ziet dat Parijs poogt te komen tot een Europese verdediging, zonder de Amerikanen. De onverwachte reis van Mitterrand naar het belegerde Sarajevo was mede bedoeld om duidelijk te maken dat de Fransen liever niet zien dat de Amerikanen het initiatief in de Joegoslavische kwestie van de Europeanen overnemen. En ook bij het CVSE-overleg in Helsinki wreekt zich de Frans-Amerikaanse tegenstelling nu dus weer.

De Amerikanen - en zij worden daarin gesteund door de meeste Westerse landen - willen in het volgende week te sluiten akkoord de bepaling opnemen dat de Conferentie over Europese Veiligheid en Samenwerking de NAVO kan verzoeken “bepaalde vredesbewarende taken” op zich te nemen namens de CVSE. Mede op instigatie van minister Van den Broek heeft de NAVO tijdens haar laatste vergadering, begin vorige maand in Oslo, deze nieuwe veiligheidstaak welbewust op zich genomen. Maar Frankrijk probeert de uitwerking hiervan nu zoveel mogelijk te beperken.

“Frankrijk is buitengewoon hardnekkig”, zegt een Westerse diplomaat die bij de onderhandelingen is betrokken, “het probeert in de besprekingen over de slottekst van Helsinki de rol van de NAVO zo ver mogelijk terug te dringen.” Het overgrote deel van de 52 lidstaten van de CVSE kan zich vinden in eventuele rechtstreekse opdrachten van deze organisatie aan de NAVO, maar Parijs probeert allerlei formuleringen en procedures te introduceren die de rol van de NAVO, en daarmee het Amerikaanse aandeel in het bewaren van de veiligheid in Europa, zo klein mogelijk houden. In het geval dat de CVSE NAVO-troepen wil gebruiken voor een vredesoperatie, dient de controle op de operaties, volgens Parijs, geheel bij de CVSE te blijven. Bovendien zou de CVSE een dergelijk verzoek nooit aan de NAVO als zodanig mogen richten, maar alleen aan afzonderlijke NAVO-landen, die dan troepen aan de CVSE zouden kunnen uitlenen.

Frankrijk blijft ook tot het laatst toe vasthouden aan zijn idee om het hele Helsinki-proces, dat nu gebaseerd is op politiek bindende afspraken, ook bij verdrag, dat wil zeggen juridisch bindend, vast te leggen. De meeste CVSE-deelnemers voelen daar weinig voor, de Amerikaanse regering voorop, omdat zoiets weer tot een eindeloze discussie met de Senaat zou leiden, die een dergelijk verdrag zou moeten ratificeren.

In Helsinki verwachten de diplomaten geen vooruitgang meer te kunnen boeken voordat de Amerikaanse president Bush en zijn Franse collega Mitterrand elkaar hebben ontmoet. “Er staat een aantal zaken op de Frans-Amerikaanse agenda dat nu eerst moet worden opgelost, voordat we verder kunnen”, aldus genoemde diplomaat. De verwachting is dan ook dat de tekst van Helsinki-2, die eigenlijk vandaag haar definitieve vorm had moeten krijgen, pas komende dinsdag definitief zal kunnen worden vastgesteld.

“Zijn jullie voor of tegen ons”, schijnt de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, James Baker, zijn Franse collega, Roland Dumas, bij diens recente bezoek aan Washington toegevoegd te hebben. Frankrijk meent dat de tijd is aangebroken dat Europa het langzaam maar zeker zonder de Amerikanen zal moeten stellen. Ze wijzen daarbij op de plannen om de Amerikaanse aanwezigheid in Europa terug te brengen tot 150.000 man, en op den duur mogelijk nog minder. De Amerikanen zien hun rol in Europa nog niet uitgespeeld en zij worden hierbij vooral gesteund door de Britten en de Nederlanders, terwijl de Duitsers voortdurend een angstvallig evenwicht tussen Washington en Parijs proberen te bewaren, waardoor ze in beide hoofdsteden met enig wantrouwen bekeken worden.

De rigide opstelling van de Franse diplomatie in Helsinki heeft, volgens diplomatieke kringen in de Finse hoofdstad, “Frankrijk lelijk in het isolement” gebracht. Het is nu dus aan Bush en Mitterrand een nieuw evenwicht te zoeken, waardoor de impasse in het overleg over de toekomstige veiligheidsstructuur van Europa kan worden doorbroken. Zondag ontmoeten ze elkaar, aan de vooravond van de top van de zeven rijkste industrielanden in München.