Baas in eigen huis

Wat is recht? U kunt er staat op maken dat over die vraag in alle graden van diepgang is gefilosofeerd en gedebatteerd zolang er iets is dat op recht lijkt. U zult het op prijs stellen dat ik u in deze column mijn antwoord op die vraag niet aandoe.

Ik volsta met de opmerking dat men in elk geval onderscheid moet maken tussen rechtssysteem en rechtsbeslissing. Met het systeem houden de juristen zich bezig. Aan de hand daarvan voorspellen zij een beslissing, die ons allen, ieder op zijn beurt, treft.

Het systeem is noodzakelijk gebrekkig. Dat kan allerlei oorzaken hebben, die u zonder enige moeite kunt bedenken: gebrekkig inzicht, veranderende opvattingen, politieke tegenstellingen, etcetera. Fundamenteel is dat allemaal niet. Fundamenteel is dat een systeem noodzakelijk uitgaat van modellen. In het recht veronderstellen we bepaalde model-gedragingen en geven daarvoor onze regels: als dit gebeurt, zal het recht zo reageren; als u dat wilt, biedt het systeem u deze faciliteiten. Maar het maatschappelijk leven richt zich niet naar deze gegevens. Het gaat zijn eigen gang, maakt zijn eigen patronen, doorkruist alle modellen. Meestal levert dit geen problemen op en dat is maar goed ook, want het recht moet zo lang mogelijk op de achtergrond blijven.

Maar een enkele maal loopt het mis. We hebben dan de rechters die hun rechtsbeslissing geven. Daarmee voegen ze iets toe aan het systeem. Soms worden feilen blootgelegd. De analyse en verwerking daarvan kan leiden tot een aanpassing van het systeem. Maar daarmee moet je voorzichtig zijn, want je weet dat nieuwe regels in andere gevallen dezelfde of nog ergere feilen zullen vertonen. Het is soms beter de rechter enige ruimte te laten.

Neem nu het concernrecht. Typisch een rechtsgebied dat zich niet in een systeem laat vangen. Een concern is opgebouwd - globaal gesproken - uit BV's en NV's. Hoe een BV in elkaar zit weten we. Je hebt een bestuur, een aandeelhoudersvergadering, soms een raad van commissarissen. Tussen deze organen bestaat een subtiel machtsevenwicht, zoals in het staatsrecht tussen regering, Eerste en Tweede Kamer. Voor de NV geldt hetzelfde. Maar hoe gaat het als we BV's en NV's op elkaar stapelen? Het kunnen er twee of drie zijn, maar in een groot concern hangen soms vele honderden vennootschappen aan elkaar. Al die vennootschappen hebben een bestuur en een algemene vergadering, waarbij het bestuur van een bovenliggende vennootschap als algemene vergadering van de onderliggende fungeert. Verdwaald daar tussendoor lopen hier en daar wat commissarissen. Wie is de baas in zo'n concern? Hoeveel bazen zijn er? Met de wet in de hand komen we er niet uit. In de praktijk laten we die vraag dus liggen. We spreken over ”concernleiding' en lossen de zaken op in no nonsense managementtermen. Juristen hoeven daar niet aan te pas te komen.

Maar een enkele keer gaat het anders. Zo bijvoorbeeld bij een BV in Alkmaar, die moest lijden dat de directie van de moedermaatschappij orde op zaken kwam stellen. Aan de klanten en relaties van de dochter liet de moedermaatschappij weten dat zij een commercieel medewerker had aangesteld en de directie had laten overnemen door een van haar eigen mensen. Over het algemeen laat een dochter zo iets over zich heen komen. De moeder is toch de baas? Wie te veel tegenspartelt wordt ontslagen! Niet echter onze BV in Alkmaar. Volgens de wet, zo betoogde zij, heeft de moedermaatschappij niet de bevoegdheid om bij ons personeel aan te stellen. En wat het ”overnemen' van de directie betreft: dat kan niet zonder formele aandeelhoudersvergadering en daarvan was niet gebleken.

De dochter kreeg van de president in Alkmaar op alle fronten gelijk. De waarnemend directeur en de commercieel medewerker kregen het bevel de gebouwen van de dochter te verlaten en daarin niet terug te keren op straffe van een dwangsom en met machtiging van de dochter desnoods de politie te hulp te roepen. Op straffe van een dwangsom moest bovendien de waarnemend directeur aan alle klanten en relaties berichten dat de moedermaatschapij zich vergist had. Terug naar af dus. De directie van de dochter is baas in eigen huis.