TÉCHINÉ SCHILDERT LOT VAN GEVOELSARME PECHVOGEL IN PARIJS; Carrousel van misverstanden

J'embrasse pas. Regie: André Téchiné. Met: Manuel Blanc, Philippe Noiret, Emmanuelle Béart, Hélène Vincent. In: Amsterdam, Cinecenter.

Het is het privilege van de prostituée (m/v) niet te zoenen. De korte, maar krachtige titel van André Téchiné's laatste film J'embrasse pas geeft al aan dat het geen zedenschets is van het leven aan de zelfkant. De prostitutie is bijna een metafoor van een leven dat gevoelens buiten sluit en daardoor de illusie verschaft van controle en macht.

Uit de proloog, opgenomen in Téchiné's geliefde, zuidwestelijke provincie, valt te raden dat de hoofdpersoon, de jonge Pierre (zeer goed gespeeld door de debutant Manuel Blanc), waarschijnlijk een idyllische en ascetische jeugd achter de rug heeft. Zijn gevoelsarmoede wordt pas een probleem in Parijs, waar hij niet opgewassen blijkt tegen de meer gecompliceerde eisen van emotioneel overleven. De enige persoon die hij daar kent, een oudere dame ontmoet in Lourdes, blijkt niet bepaald de entree tot een gedroomde carrière. Ze verschaft hem na enige aarzeling eten, onderdak en een betrekking als ziekendrager in een hospitaal, in ruil voor aandacht en een soort liefde. De stad is ingewikkeld, je weet nooit of en hoe je vriendelijkheid moet vergelden. En Pierres onhandigheid in menselijke betrekkingen is net zo vormloos als zijn behandeling van Hamlets monoloog in een avondklas voor aspirant-toneelspelers.

Niet iedereen kan talentvol zijn, maar eten en drinken moet ergens mee verdiend worden. Op straat beland na een wederom niet erg handige afwikkeling van de affaire met de oudere dame, keert Pierre terug naar een eerder opgeduikelde kennis, die aanvankelijk weerzin wekte en tegelijkertijd diepe indruk maakte. Het is de cynische homoseksueel Romain, een door de wol geverfde en erudiete presentator van een cultureel televisieprogramma, die voornamelijk vaderlijke genegenheid voelt voor de onschuld van de jongen. De eerste avond had Romain, voortreffelijk en met veel nuance gespeeld door Philippe Noiret, Pierre na een diner vol ademloos aangehoorde dialogen, bons mots en culturele referenties, meegenomen naar het Bois de Boulogne om hem het circus van de schandknapen te demonstreren. Walgend was de jongen naar huis gegaan, maar nu biedt hij spontaan zijn lichaam aan om zo Romains genegenheid te ontvangen. Weer fout: hij mag mee op reportage naar Spanje, als chaperon, maar wordt versmaad voor lokale circusjongens.

Als om zijn onafhankelijkheid en zelfcontrole te bewijzen - en zich te wreken op de vaderfiguur - gaat Pierre nu vrijwillig de baan op, zonder gevoel, maar met meer dan genoeg inkomen om te kunnen eten. De volgende vergissing betreft een vrouwelijke collega (Emmanuelle Béart), met wie hij denkt de grens van de emotionele onthechting te kunnen doorbreken, juist omdat ze beiden dagelijks hetzelfde spel zonder kussen spelen. Zij wil wel, valt uit haar rol en laat in een paar prachtig geschreven en geregisseerde scènes het achterste van haar tong zien. Weer onderschat de provinciaal de ware machtsverhoudingen: haar souteneur en zijn vrienden corrigeren de overtreding door hem in elkaar te slaan en te verkrachten. Aan het slot van de film rest hem slechts dienst te nemen in het leger. Die afwikkeling van een tot dan ingehouden, genuanceerd en verre van voorspelbaar alledaags melodrama is relatief plomp en onbeholpen, maar kan de positieve indruk niet meer helemaal kapot maken.

Eerder betoonde Téchiné zich in het thematische verwante Rendez-vous, waarin Juliette Binoche uit de provincie naar Parijs komt om actrice te worden, een begenadigd observator van de angsten en obsessies van jonge stedelingen. Waar die film op den duur verzandde in pompeuze bespiegelingen over leven en kunst, blijft Téchiné nu weldadig zakelijk en realistisch. Slechts in de maagdelijke lyriek van een besneeuwd Pyreneeënlandschap aan het begin van de film mag cameraman Thierry Arbogast zich uitleven, daarna blijft de vormgeving dienstbaar aan het verhaal dat Téchiné wil vertellen.

Natuurlijk zal niet iedereen mee willen gaan in zijn interpretatie van het grotestadsleven als een verwarrende carrousel van sentimentele misverstanden. Een Franse criticus voorspelde zelfs dat waardering voor J'embrasse pas volledig afhangt van de mate van masochisme van de toeschouwer. Het lijkt een reductie van de veelzijdige thematiek van de film tot een enkele dimensie. Téchiné heeft het over liefde en geld, over vriendschap en gebrek aan collegialiteit, over talent en eenzaamheid, kortom: een breed palet van de tegenstrijdigheden van het moderne leven. Mooi is vooral de galerie van slachtoffers en schijnoverwinnaars, die de hoofdpersoon op de een of andere manier aantrekt. Misschien is de belangrijkste verdienste van de film wel dat er een rijk en genereus portret in wordt geschilderd van een strikt genomen helemaal niet zo bijzondere held. Pierre is een beetje kleurloze, tot verliezen geneigde tijdgenoot, het soort waarvan er veel meer zijn dan van het gemiddelde filmpersonage. Het zou te ver gaan om de stilist Téchiné, met zijn hang naar extreme omstandigheden, een documentaire blik aan te wrijven. Maar ik ken weinig melodrama's die zo dicht bij de realiteit staan als dit relaas van een trotse pechvogel, die dacht dat hij de regels van het spel begreep.