Romaanse architectuur belicht in Toscaans landschap

"Romaanse cultuur in Toscane', Ned.1, 22.50-23.40u.

Pisa is de laatse tijd steeds in het nieuws. De Italiaanse stad in Toscane dreigt haar scheve toren te verliezen, dat wil zeggen, afgebroken wordt hij natuurlijk nooit maar als toeristische attractie is de campanile niet meer te bezoeken. De achthonderd jaar oude klokketoren is in de loop der eeuwen vijf meter uit het lood komen te staan. De toren heeft eigenlijk nooit kaarsrecht gestaan. Al in 1173, tijdens de bouw, begon hij te hellen. Toen men bij de derde verdieping was, werd de bouw gedurende een eeuw gestaakt vanwege de beweging van de bodem. Vorig jaar is de toren nog eens 1,2 millimeter schever komen te staan en de snelheid waarmee dat nu gebeurt is hoger dan in het verleden.

Maar op het Pisaanse plein staan nog twee monumenten die de tand des tijds hebben doorstaan. De dom en het baptisterium. Het zijn, samen met de campanile, voorbeelden van Romaanse bouwkunst die uitgebreid wordt behandeld in het eerste deel van de Italiaanse documentaire serie over Italiaanse kunst. In zes afleveringen komen achtereenvolgens de Romaanse Kunst, de Barok, de beeldhouwer Donatello en de schilders Rafaël, Masaccio en Titiaan aan bod. De eerste twee werden door Italianen gemaakt en de laatste vier door Engelse kunsthistorici.

Vanavond, passend op de dag van de architectuur, wordt de eerste aflevering, "Romaanse kunst in Toscane', uitgezonden. De Romaanse kunst ontstond in de 11de eeuw hoofdzakelijk in Noord-Italië maar verspreidde zich al gauw ook naar andere delen van Italië. Er was sprake van een heropleving van de steden en een daarmee samenhangende bouwdrift. De kerken werden niet alleen talrijker maar ook groter en rijker versierd en kregen een Romaans uiterlijk: een gewelf boven het middenschip. Karakteristiek ook in grote delen van het Romaanse Italië zijn de reeksen open galerijen aan de exterieuren van de grote domkerken (Pisa en Lucca). In de serie ontbreekt het Italiaanse licht gelukkig niet. Wat het Toscaanse landschap, maar ook de steden zo mooi maakt is de lichtval door de zon. Veel kerken zouden misstaan in een verregend landschap. De Romaanse architectuur van Pisa was niet alleen van grote invloed op steden in de omgeving (de 13de-eeuwse domfaçade bij voorbeeld werd nagebouwd in Pistoia en Lucca) maar drukte ook haar stempel op latere gotische gebouwen in de stad.

Een schoolse, maar duidelijke stem vertelt over de Romaanse bouwstijl in de steden Lucca, Pisa, Florence en Pistoia. Het programma is een degelijke inleiding op de kunsthistorische en architectonische aspecten van Italië. Bijna alle details uit kerk of baptisterium die nu getoond worden zijn in het echt nauwelijks te onderscheiden. Te ver weg (in de koepel), te donker (veel kerken verlichten hun kunstwerken niet) of wegens restauratie niet eens te vinden (soms zie je meer groen plastic dan marmer van buiten). Het tweede gedeelte van deze aflevering is zeer mooi. Verscholen tussen de Toscaanse heuvels, nella campagna, duikt het ene mooie kerkje na het andere op. Geheel onbekend maar niet minder schoon dan de domkerken in grotere steden.