Eerste EG-voorzitterschap Portugal verloopt vlekkeloos; Duvelstoejager van Europa

LISSABON/BRUSSEL, 1 JULI. Zelden werd er het afgelopen halfjaar scherpere taal van een Nederlandse minister en zijn voorlichter vernomen dan wanneer na de zoveelste Landbouwraad het Portugese voorzitterschap ter sprake kwam. Bukman had dan weer eens eindeloos moeten wachten voordat hij onder vier ogen met de Portugese voorzitter mocht onderhandelen. “Chaotisch, onduidelijk, gebakken lucht”, en: “Waar zijn die lui nou eigenlijk mee bezig?” waren na afloop van de EG-vergaderingen nog de vriendelijkste termen.

Inmiddels is het antwoord duidelijk: Portugal, dat afgelopen nacht om twaalf uur het voorzitterschap van de Raad van ministers neerlegde, manoeuvreerde eind mei de lidstaten behendig naar een politiek akkoord over de landbouwhervorming volgens het plan van Commissaris MacSharry.

De landbouwhervorming is het pronkstuk van het halve jaar dat Portugal voor het eerst sinds zijn toetreding tot de EG in 1986 de ministerraden voorzat. De Britse premier Major nam vannacht om 00.01 de hamer over van een klein land dat weinig opvallend begon, zich aanvankelijk voorzichtig opstelde maar een goed resultaat boekte als manager, roerganger, woordvoerder, onderhandelaar annex duvelstoejager van Europa.

De Spaanse premier Gonzalez sprak dit weekeinde in Lissabon na de bijeenkomst van regeringsleiders van een “smetteloos voorzitterschap” en dat was niet alleen hoffelijkheid jegens de Iberische buurman. Er is behalve voorzichtig ook doortastend geopereerd. Al in januari werd Commissievoorzitter Delors afgeremd die al in april via een "tussen-top' de regeringsleiders wilde laten besluiten over wat toen nog overmoedig "de rekening van Maastricht' heette: een forse contributieverhoging en een dito verhoging van de uitgaven vooral ten bate van de armere lidstaten. Die Portugese taxatie bleek te kloppen - zelfs afgelopen weekeinde in Lissabon bleek het nog te vroeg om "Maastricht' in klinkende munt om te zetten.

Dat laatste werd dè teleurstelling voor de Portugezen. De tegenstellingen liepen zo hoog op dat het compromis (spreiding over zeven in plaats van vijf jaar) van tafel ging. De Britten moeten nu van voren af aan beginnen.

Tegelijkertijd werd in de minder spectaculaire "dossiers' behoorlijke vooruitgang geboekt. Over de liberalisering van het luchtvervoer werd bijvoorbeeld eindelijk besloten, evenals over het openbreken van de markt voor verzekeringen, de toegang voor aandelenhandelaren tot beurzen in andere lidstaten en de vrije aanbesteding bij overheidsopdrachten. Naar schatting 90 procent van de beoogde maatregelen voor de voltooiing van het project "Europa 1992' is nu getroffen.

Portugal was van begin af voorstander van het openbreken van de EG voor andere Europese landen en is daarin redelijk geslaagd. De vorig jaar vastgelopen onderhandelingen over de Europese Economische Ruimte, dat de landen van de vrijhandelsassociatie aansluiting biedt bij de vrije EG-markt, werden weer vlot getrokken. In Lissabon werd ook overeenstemming bereikt over de voorwaarden van toetreding van Zweden, Oostenrijk, Finland en Zwitserland. Ten bate van de armere lidstaten, waartoe Portugal met Ierland, Griekenland en Spanje behoort, werd de belangrijke garantie verkregen dat voor toetreding eerst overeenstemming moet zijn bereikt over de financiële planning tot 1997. Met Roemenië, Bulgarije, Albanië en de Baltische Staten werden samenwerkingsovereenkomsten gesloten.

De prestaties van Portugal als politiek boegbeeld van Europa in de Joegoslavische crises zijn gemengd. Portugal slaagde er wel in om de lidstaten bij de erkenning van Slovenië, Kroatië en Bosnië-Herzegovina bij elkaar te houden, maar het liet de ruzie met Griekenland over de erkenning van Macedonië volkomen uit de hand lopen. De Grieken blokkeerden de erkenning zo lang dat de EG zich ten slotte gedwongen zag te capituleren: Macedonië wordt nu erkend mits het van naam verandert, een ongehoord diplomatiek precedent. Er gingen maanden van weinig verheffend geruzie en besluiteloosheid aan vooraf. De bemiddelingspogingen op het slagveld liepen op niets uit, net zo min als de EG-vredesconferentie onder leiding van Lord Carrington. Op het cruciale moment in Lissabon waarop de EG collectief naar de wapens leek te grijpen om de bevolking van Sarajevo te ontzetten, wist de voorzitter niet te voorkomen dat Frankrijk er tussenuit kneep.

In de crisis na het Deense nee tegen het Verdrag van Maastricht viel op hoe scherp de Portugese minister van buitenlandse zaken De Deus Pinheiro het Verdrag verdedigde. Tegen de Denen gebruikte hij zelfs het spreekwoord van de ezel die zich geen twee keer aan dezelfde steen stoot. De EG sprak zich direct na het referendum duidelijk uit. Heronderhandelingen over Maastricht, doorgaan met ratificatie en vasthouden aan het concept van een gemengd federaal-intergouvernementele Europese Unie bleven de uitgangspunten. Als er op dat moment door de Portugezen was geaarzeld dan had de crisis over de toekomst van "Maastricht' veel dieper kunnen zijn.

Portugal is er niet in geslaagd de regeringsleiders een beslissing te laten nemen voor de zetelkwestie, maar bracht het probleem wel dichter bij een oplossing dan alle voorzitters van de afgelopen drie jaar, Nederland incluis.