Hof VS handhaaft recht op abortus ternauwernood; Meer beperkingen op liberale uitspraak van 1973

WASHINGTON, 30 JUNI. Het Amerikaanse Hooggerechtshof heeft in een uitspraak gisteren met vijf tegen vier stemmen het fundamentele recht van de vrouw op abortus overeind gehouden. Toch mogen deelstaten verplichtingen opleggen aan vrouwen die om abortus verzoeken, zolang die geen “substantieel obstakel” vormen tegen abortus, aldus het Hof.

Een wachtperiode van 24 uur, voorlichting over de gevolgen voor de foetus, toestemming van de ouders voor minderjarigen zijn volgens het Hof geen “bovenmatige last” voor vrouwen die abortus wensen, de verplichte toestemming van de echtgenoot daarentegen wel. De gedaagde deelstaat Pennsylvania had deze voorwaarden in de wet opgenomen.

De uitspraak van gisteren is een inperking van een eerdere uitspraak van het Hof, Roe versus Wade, in 1973. Toen schaarde het Hof abortus onder het grondrecht van de privacy, waarop geen enkele beperking kon worden geduld. Maar “de vrijheid van de vrouw is niet zo onbeperkt, dat de deelstaat geen bezorgdheid kan tonen voor het leven van de ongeborene”, voegde het Hof daar gisteren aan toe.

Zowel voor- als tegenstanders van het recht op abortus veroordeelden de uitspraak gisteren. Randal Terry, de leider van Operation Rescue, een fanatieke groep anti-abortus-activisten, beschouwde het als een “dolkstoot in de rug” door conservatieve leden van het Hof. Woordvoerders van pro-abortus-organisaties zeiden dat het recht op abortus “uit de wereld wordt geregeld”. Tot laat in de nacht demonstreerden gisteren abortus-activisten voor de trappen van het Gerechtshof. “Mijn zoon heeft fundamentele rechten, maar aan mijn dochter worden die niet toevertrouwd”, zei Afgevaardigde Pat Schroeder.

Democraten in het Congres bereiden nu een wetsvoorstel voor een ongelimiteerd recht op abortus voor. President Bush zal er zeker een veto over uitspreken en de vereiste tweederde meerderheid ontbreekt om dat veto ongedaan te maken. Maar het tot mislukken gedoemde wetsontwerp is bedoeld als een vertoning voor de kiezers.

Toch is de uitspraak van gisteren te weinig radicaal om veel ophef te veroorzaken bij de verkiezingen van dit najaar. Dat komt goed uit voor de Republikeinen, die zowel felle voor- als tegenstanders van abortus in hun rangen hebben. Het Hof heeft nu abortus als breekijzerkwestie onschadelijk gemaakt.

Bush zelf maakte indertijd een ommezwaai en werd pas tegenstander van abortus, toen hij zich in 1980 bij toenmalig presidentskandidaat Reagan voegde. Gisteravond verwelkomde hij de uitspraak van het Hof.

De uitspraak laat veel open. De criteria “bovenmatige last” en “substantieel obstakel” moeten nog verder worden ingevuld aan de hand van nieuwe gevallen. Verscheidene deelstaten zullen kijken hoe ver ze kunnen gaan met restricties. Sinds 1973 heeft het Hof sommige beperkingen toegelaten maar andere ook verboden, zonder zich over de vermaarde uitspraak zelf uit te laten.

De oorspronkelijke Roe versus Wade-beslissing gaat ook voor Westeuropese begrippen ver. Zelfs levensvatbare foetussen van zesëneenhalve maand zouden kunnen worden geaborteerd. Het opleggen van een verplichting tot ouderlijke of eventueel rechterlijke goedkeuring voor minderjarigen werd in 1979 al door het Hof toegelaten. Een verplichting tot voorlichting houdt in een land als Amerika ook een gevaar in. In het loopgravengevecht rondom abortus getuigen veel voorlichters liever van hun eigen standpunt voor of tegen dan dat ze zich in het geval van de zwangere vrouw verdiepen. In veel staten worden dokters die abortussen uitvoeren op allerlei manieren lastig gevallen en gehinderd in hun dagelijkse leven. Wegens dergelijke pesterijen zijn in sommige deelstaten geen abortusartsen meer aanwezig.

Voor kenners kwam de uitspraak onverwachts. Het Hof was verdeeld en er waren vier verschillende motiveringen. Drie rechters, die door president Bush en diens voorganger Reagan zijn benoemd, waren de motoren achter de krappe meerderheid voor het recht op abortus. De conservatieve rechters Sandra Day O'Connor, David Souter en Anthony Kennedy schreven de "mening' voor de meerderheid. Zij bepalen tegenwoordig ook hoe de balans in het nieuwe Hof doorslaat. Het conservatieve drietal voelde zich genoodzaakt om het gezag van het Hof te bewaken tegen de politieke druk van degenen die hen hadden benoemd.

Zij wilden de grensverleggende beslissing van Roe versus Wade niet zomaar ongedaan maken. “Er is een grens aan het aantal fouten dat geloofwaardig kan worden toegeschreven aan eerdere Gerechtshoven”, motiveerden ze hun oordeel tegenover hun conservatieve geestverwanten. Het gaat om de “legitimiteit”, die afhangt van het “maken van legaal principiële beslissingen, onder omstandigheden waarin hun principiële aard voldoende plausibel is om te worden aanvaard door de Natie”. Roe versus Wade blijkt “niet onwerkbaar” en is deel gaan uitmaken van het wereldbeeld van veel Amerikaanse vrouwen, volgens het Hof.

De beslissing van gisteren houdt rekening met de tweeslachtige houding van Amerikanen tegenover abortus. Uit opiniepeilingen blijkt dat de meeste Amerikanen abortus als recht van de vrouw accepteren maar tegelijkertijd persoonlijke reserves hebben.

De voorzitter van het Hooggerechtshof, William Rehnquist, hekelde de eerbied van de meerderheid voor de precedentwerking. Hij vond - daarin gesteund door de recent benoemde Clarence Thomas - dat het recht op abortus ongedaan moet worden gemaakt. De huidige beslissing handhaaft Roe versus Wade als een “lege huls”, als een “winkelfront in het decor van een Western”, “zuivere fantasie”. Voorstanders van het recht op abortus zijn het daar in elk geval mee eens.

Opperrechter Harry Blackmun, door de Republikeinse president Nixon benoemd maar inmiddels in de progressieve vleugel van het Hof beland, was somber over de toekomst. Hij prees de moed van het drietal dat de meerderheid leidde maar liet ook een waarschuwing horen. “Ik ben 83 jaar oud. Ik kan niet altijd in dit Hof blijven en als ik opstap, zal het benoemingssproces voor mijn opvolger zich waarschijnlijk op het vraagstuk voor ons concentreren. Op dat moment zal, vrees ik, de keuze tussen de twee werelden worden gemaakt”, schreef hij.