De Europese trein rijdt na Lissabon weer: achteruit

LISSABON, 29 JUNI. Met achtereenvolgens Felipe de Onbuigzame, François de Koelbloedige en "Saint John verslaat het Euromonster' (aldus gisteren the Sunday Times), was de Europese top van dit weekend meer dan ooit een etalage voor de binnenlandse politiek. Alleen Kohl (de Onverstoorbare) zei na afloop in Lissabon dat de “de Europese trein weer op gang komt”, maar in welke richting zei hij er niet bij. Bij het gezamenlijke buitenlandse beleid en de extra subsidies voor de armere lidstaten leek het in ieder geval verbazend veel op een enkele reis achteruit.

De Spaanse premier Gonzalez veroorzaakte zaterdagmiddag onverwacht een ruzie met kanselier Kohl over het zogeheten "cohesiefonds' voor de armere lidstaten, die zo hoog opliep dat Commissievoorzitter Delors het lang voorbereide compromis boos terugtrok. De complete besluitvorming over hogere contributies en dito meer uitgaven ten bate van Spanje, Portugal, Griekenland en Ierland is nu terug bij af. De Britse premier Major bediende de thuismarkt met een aanval op de "Brusselse superstaat', respectievelijk het "Euromonster', die beloond werd met een rechtvaardigingsplicht voor de Commissie bij iedere toekomstige maatregel.

De show werd echter gestolen door het Franse staatshoofd Mitterrand. Deze nam eerst de leiding bij het tweedaagse debat over Europese militaire steun bij een VN-luchtbrug op Sarajevo. Hier lagen vooral de Britten dwars - zij vrezen de Balkan als militair wespennest, beoordelen interventie in het laag gelegen Sarajevo als een "tweede Dien Bien Phu' en achten de dood van Britse militairen in een "Europees leger' in Londen politiek onverkoopbaar. De Fransen zagen echter een mogelijkheid om de Amerikaans-gedomineerde NAVO de pas af te snijden en de eigen Europese militaire verantwoordelijkheid te benadrukken. Voor een eenmansactie van Mitterrand was politiek ruimte doordat het Portugese voorzitterschap bijna was afgelopen, terwijl de Britten het nog net niet hadden overgenomen. Als enig staatshoofd tussen elf premiers kon Mitterrand ook een aparte verantwoordelijkheid claimen: de Bosnische president Izetbegovic had zich immers tot de Franse natie gewend met een noodkreet. Daaraan dient een staatshoofd te kunnen beantwoorden, los van Europese politieke onderonsjes.

Maar zuur was het wel, zaterdag in Lissabon. De Portugese president Mario Soares, die Mitterrand naar het vliegveld bracht werd even terzijde genomen, zodat die zijn premier Cavaco Silva kon inlichten - staatshoofden onder elkaar. Zo werd Lissabon afgesloten met een Franse coup de théâtre, tevens een blamage voor het prille gezamenlijke buitenlandse beleid en een bevestiging van het onzekere politieke karakter van de Europese Gemeenschap. Een eenheid, maar alleen voor zolang het duurt en voor zover het de partners uitkomt.

De Britten gaan dan ook een moeilijk voorzitterschap tegemoet. Het Lissabonse incident zal gauw zijn vergeten, maar de opgebloeide tegenstelling tussen de vier armere lidstaten en de acht rijkere lidstaten over het financiële meerjarenplan kan voor ernstige vertraging zorgen. De Britten moesten, behalve met de toezegging voor Europese militaire steun bij een luchtbrug, ook een nederlaag incasseren bij hun pleidooi voor een snelle uitbreiding van de Gemeenschap. De Europese Raad ging niet akkoord met het Britse verzoek om de onderhandelingen met Eva-landen Oostenrijk, Zwitserland, Finland en Zweden te mogen openen vóórdat het Verdrag van Maastricht in alle lidstaten zou zijn geratificeerd. Major moest genoegen nemen met toestemming om “voorbereidende gesprekken” te mogen voeren. Het Britse argument dat snel onderhandelen ratificatie van Maastricht zou bespoedigen, maakte geen indruk. De Britten worden er van verdacht de Gemeenschap juist te willen laten "verwateren' door snel nieuwe leden aan toe te laten.

De armere lidstaten dreigen impliciet uitbreiding te blokkeren zolang er geen overeenstemming is over het financiële meerjarenplan, het zogeheten "pakket Delors II'. Volgens het oorspronkelijke plan zouden deze "cohesie'-subsidies, bedoeld om de vier armere lidstaten bij de monetaire unie te kunnen laten aansluiten, in vijf jaar moeten verdubbelen. Onder druk van de rijke lidstaten had Delors de termijn voor verdubbeling al verlengd tot zeven jaar. Maar toen Gonzalez en Kohl zaterdagmiddag een wedstrijd touwtrekken begonnen, kon de Commissie niet anders dan concluderen dat er voor een compromis zelfs geen ruimte was. Uit de concept-verklaring werd daarop het woord "verdubbeling' geschrapt en vervangen door het onschadelijke "toepasselijke groei'. Daaronder broeit echter een gevaarlijk conflict.

Eenzelfde verlamming trof de Europese Raad bij het rituele overleg over de "zetelkwestie'. Deze Europese evergreen kwam nog onverwacht in een stroomversnelling toen er tussen de Fransen, Duitsers en Nederlanders ruimte voor een oplossing leek. De Nederlanders Europol, de Fransen het Europarlement en de Duitsers de Eurobank. Hier lagen de Belgen en de Britten echter dwars. De Belgen, omdat de nieuwe premier Dehaene zich politiek (nog) niet het verlies van de definitieve vestiging van het parlement kon veroorloven. De Britten omdat Major zich door de Maastricht-opstand onder de Tory's geen enkele nederlaag tegen Brussel kon lijden. De kandidatuur van de Londense city voor de Eurofed juist nu weggeven zou een blunder zijn.

In Lissabon kwam de oplossing van het Deense probleem evenmin een stap dichterbij. De Deense premier Schlüter maakte duidelijk dat een tweede referendum, waarop de EG-hoop was gevestigd, alleen over een inhoudelijk fors aangepast Maastricht-verdrag kon gaan. Daar wil voorlopig geen enkele andere lidstaat aan. Het regent intussen wel tussenoplossingen, waarvan de laatste tijdelijk Deens lidmaatschap van de "Europese Economische Ruimte' in plaats van de Europese Gemeenschap is. Het al bijna achterhaalde EER-verdrag van vorig jaar beoogt de zeven landen van de Europese Vrijhandels Associatie vast te knopen aan de EG. Nu, met Noorwegen meegerekend, vijf van die landen volwaardig lid willen worden van de EG, blijven alleen IJsland en Liechtenstein over als EER-leden. Daarbij zou Denemarken dan mooi voor een afkoelingsperiode "gestald' kunnen worden.