Een papieren brug; "De Slowaken zijn politiek niet erg rijp, ze weten eigenlijk niet wat ze met hun vrijheid aanmoeten.'

Het eerste nummer belandde voor het grootste gedeelte in de afvalcontainers van Bratislava. Toch geeft Sona Cechová de moed niet op. Het doel dat zij met het weekblad "Mosty' wil bereiken is daarvoor te belangrijk. "We willen duidelijk maken dat de grenslijnen niet lopen tussen de naties, maar tussen mensen met verschillende ideeën.' Een gesprek met de hoofdredacteur van het enige Tsjecho-Slowaakse periodiek.

"Ik heb drie schoondochters', zo schreef kort geleden een Slowaak in de brievenrubriek van het weekblad Mosty, ""een Tsjechische, een Slowaakse en een Hongaarse. Maar hoe moet dat nu? Mag ik soms niet langer evenveel van ze houden?''

Sona Cechová, de hoofdredacteur van Mosty, herinnert zich de brief als een typisch voorbeeld van de dilemma's waarvoor eenvoudige mensen in Slowakije komen te staan nu de politieke conflicten tussen Tsjechen en Slowaken over de toekomst van hun federatie zo hoog zijn opgelopen. Zo hoog dat uiteenvallen, per 30 september van dit jaar, waarschijnlijker is geworden dan bestendiging van het in 1918 gesloten volkerenhuwelijk.

Een paar maanden geleden is een groep Slowaakse intellectuelen begonnen met het verzamelen van handtekeningen van Slowaken die actie willen ondernemen tegen de nationalistische bevlieging die Slowakije in haar greep heeft gekregen. Dat is vooral het geval sinds Vladimir Meciar, de leider van de links-nationalistische Beweging voor een democratisch Slowakije (HZDS), zijn verkiezingscampagne heeft opgebouwd om het thema van de Slowaakse soevereiniteit. Tweehonderdduizend mensen ondertekenden het ""burgerinitiatief voor een gemeenschappelijke staat'' - niet weinig voor een land met ruim vijf miljoen inwoners.

Om het initiatief publicitair te ondersteunen werd besloten een weekblad op te richten. Dat werd Mosty (Bruggen), het enige werkelijk Tsjecho-Slowaakse periodiek in het land, waarin artikelen staan zowel in het Tsjechisch als in het Slowaaks. Maar of het allemaal nog helpt?

Afvalcontainer

De start van het blad, negen weken geleden, was niet al te succesvol. Van het eerste nummer werden 100.000 exemplaren voor gratis verspreiding gedrukt. Een groot deel daarvan belandde in afvalcontainers in Bratislava, waarschijnlijk door tegenwerking van de postale autoriteiten. Maar Sona Cechová laat zich niet ontmoedigen. Deze energieke, 62 jaar oude weduwe geeft leiding aan het redactiecollectief van het weekblad. Daarnaast is zij vertaalster Russisch en Engels. ""De distributie van ons blad is een groot probleem. Verder zijn de mensen nog te weinig op de hoogte van het bestaan ervan. Onze oplage ligt nu op ongeveer 20.000 exemplaren, meest abonnementen. We zijn er nog niet in geslaagd om de kiosken regelmatig te bevoorraden.''

In het redactiekantoor van Mosty, een vrijwel onvindbaar appartement in een flat achter een hoofdstraat in Bratislava, heerst op vrijdagmiddag een tevreden loomheid. Er wordt koffie gezet. Midden op de tafel in de hal staat een jampotje met een paar armzalige bankbiljetten.

""Financieel gaat het nog niet goed'', geeft de hoofdredacteur toe. ""We hebben schulden, ons eigen geld zit erin. Maar veel mensen werken gelukkig gratis aan het blad mee, uit idealisme. Ons doel is om geestelijke bruggen te slaan, we willen duidelijk maken dat de grenslijnen niet lopen tussen de naties, maar tussen mensen met verschillende ideeën.''

Moeilijkheden

De vaste formule van het weekblad om die verschillen zichtbaar te maken, is om op de voorpagina een dialoog te brengen tussen twee vooraanstaande figuren uit het openbare leven. De ene keer een Tsjech contra een Slowaak, de andere keer tussen twee Slowaken met tegengestelde standpunten, of tussen twee Tsjechen die verschillende visies hebben. Soms zijn het liedjesschrijvers die discussiëren, of historici. Deze week waren het de Tsjechische filosoof Petr Prhoda en Daniel Kroupa, federaal parlementslid van de burger-democratische alliantie (ODA).

De eerste betoogt dat de Tsjechen al vanaf 1968 door hun "federale arrogantie' bezig zijn geweest om de voedingsbodem te leggen voor het ontstaan van de Slowaakse grieven en voor een nationalistische, anti-Tsjechische stemming. Kroupa ziet het probleem niet zozeer als een probleem tussen volkeren, maar meer als een gevolg van de post-totalitaire maatschappij. De Tsjechische en de Slowaakse samenlevingen zijn uit elkaar gegroeid.

Zijn dergelijke discussies intussen niet allang achterhaald nu de twee grote verkiezingsoverwinnaars vorige week in Bratislava in feite al besloten hebben dat Tsjechoslowakije zich maar moet voorbereiden op een breuk? De leider van de Tsjechische ODS, Václav Klaus, wil immers het confederale model dat Meciar voor ogen staat niet accepteren omdat dan geen sprake meer zou zijn van een gemeenschappelijke staat.

Mevrouw Cechová, vol overtuiging: ""We hebben wel vaker in de geschiedenis aan de rand van de afgrond gestaan, maar we zijn er steeds net niet ingevallen. Bij de inval van de Russen in 1968 was er sprake van een grote mogendheid die haar wil oplegde. Nu is er van buiten tenminste geen inmenging en kunnen we de crisis zelf oplossen.''

Weggevaagd

Het moet voor Sona verontrustend zijn dat de oplossing van de federale crisis in Tsjechoslowakije niet zoveer bij de bevolking van de twee landsdelen ligt, maar geheel bij de twee winnende politieke partijen. Dus in de Tsjechische landen bij Klaus' ODS (Burger-Democratische Partij) en in Slowakije bij HZDS van Meciar.

Mevrouw Cechová heeft niet al te veel vertrouwen meer in politieke partijen. De grote fout is volgens haar dat vorig jaar de toenmalige Slowaakse premier Meciar uit de toen nog bestaande VPN (burgers tegen geweld) is gewerkt. Als de VPN toen meer geduld had gehad, zou deze voormalige communistisch jeugdleider en voormalige minister van binnenlandse zaken waarschijnlijk een belangrijke kracht zijn geworden juist vóór de federatie, aldus mevrouw Cechová.

Meciar noemt ze een man die zich alleen door emoties laat leiden en niet door zijn verstand. ""Helaas luisteren veel te veel mensen naar hem, dat is erg gevaarlijk. De Slowaken zijn politiek niet erg rijp, ze weten eigenlijk niet wat ze met hun vrijheid aanmoeten. Ze hebben een sterke man gekozen van wie ze verwachten dat hij hun belangen vertegenwoordigt. Maar nu ze zien waartoe dat kan leiden, namelijk tot het uiteenvallen van de federatie, zijn ze erg geschrokken. Je ziet, liefde maakt blind, ook in de politiek. Het is altijd gemakkelijk de massa te winnen met emotionele praatjes. Maar die massa realiseert zich niet dat Meciar, politiek gesproken, dan misschien wel een goede minnaar is, maar dat hij wel eens een slechte echtgenoot kan blijken te zijn!''

Conformistisch

Mevrouw Cechová hoopt dat er nog voldoende tegenkrachten zullen zijn om te voorkomen dat de federatie uiteen valt. Ze ziet daarvoor echter twee grote hindernissen. Enerzijds het totalitaire verleden, dat de Slowaken met een soort tweede natuur heeft opgezadeld: ze zijn bang om uit de pas te lopen en dus conformistisch. Een tweede hindernis is het karakter dat de Slowaakse regering, die sinds afgelopen woensdag weer onder leiding staat van Meciar, zou kunnen aannemen. De HZDS heeft nu immers op één stem na de absolute meerderheid in de Slowaakse nationale raad en kan de andere partijen haar wil opleggen met behulp van partijen die nog nationalistischer zijn.

""Hij heeft zo zijn methodes, die niet erg democratisch zijn'', zegt Sona Cechová. Bekend zijn zijn tirades tegen de 600.000 leden tellende Hongaarse minderheid. De Hongaren moeten zich volgens hem maar aanpassen aan het feit dat ze op Slowaaks grondgebied wonen. Ze mogen dus niet verwachten dat er in hun aan Hongarije grenzende gebieden tweetaligheid wordt toegestaan.

Sona Cechová heeft wat onderdrukking betreft een leven vol ervaring achter zich. Haar tweede huwelijk, met de in 1978 overleden joodse journalist Edo Fris, was één lang gevecht met de Tsjechoslowaakse geheime dienst StB. Die bedreigde haar omdat haar zoon en schoondochter het manifest Charta 77 hadden ondertekend. Het verleden blijft nog steeds rondspoken, want Sona Cechová ziet met angst de dag tegemoet dat ook haar naam prijkt op de lijst van "medewerkers' van de StB omdat ze haar kinderen daarover een waarschuwing heeft gegeven die alleen bedoeld was om de dienst tevreden te stellen.

Dat klimaat, zo wordt tegenwoordig in Slowakije gevreesd, zou met Meciar aan de macht wel eens kunnen terugkeren. Een Slowaakse journalist, wiens naam om veiligheidsredenen beter niet kan worden genoemd, liet onlangs een collega al weten: ""Zodra er iets blijkt van onderdrukking van de vrijheid van meningsuiting gaan we ondergronds.''

Voorlopig is het nog rustig in Bratislava en worden er manmoedige pogingen gedaan om bruggen te bouwen. Maar veel Slowaken vragen zich af of ze misschien al verbrand zijn.

Meciar: "Politiek gesproken een goede minnaar, maar een slechte echtgenoot.'