Beduimelde wegwijzers

Het omroepbestel is een omroepbladenbestel. Sinds jaar en dag mogen alleen de grote Nederlandse publieke zendgemachtigden de volledige programmagegevens publiceren, een monopolie dat ten volle wordt uitgebuit.

In 1990 (het laatste jaar waarover financiële gegevens bekend zijn) waren de omroepbladen samen bij een oplage van 4.619.758 goed voor een omzet van 312,5 miljoen gulden en een winst van 22,8 miljoen. In 1990 bedroeg het eigen vermogen van de omroepen 402,5 miljoen gulden; de winsten uit de bladen droegen daar in belangrijke mate aan bij. De oplage van de omroepbladen stijgt nog steeds; in 1991 bedroeg die 4.659.477 exemplaren. Nog even en de vijf miljoen exemplaren is een feit. Geen wonder dat de omroepen zo angstvallig hun melkkoe in bescherming nemen.

De bladen beconcurreren elkaar met dumpprijzen en extraatjes. Voor de VARA-gids, die tegenwoordig TV-magazine heet, betaalt men tot 1 januari 1993 ƒ 25,-; het VARA-lid dat een nieuw lid/abonnee aanbrengt krijgt daar nog een shirt met de familie Flodder bij cadeau. Maar er zijn meer cadeaus voor het aanbrengende lid: een digitale wekkerradio "met repeteer- en sluimertoets', drie "decoratieve mandjes voor een fleurig accent in uw interieur', een "flitsende sporttas met extra ritsvak voor schoenen of (natte) handdoek'. De NCRV-gids kost tot 1 oktober 1992 slechts ƒ 7,50. Wie bij de NCRV een lid/abonnee aanbrengt kan kiezen tussen een creditcard-portefeuille van zwart kalfsleder en een houten vulpen met goudkleurige penpunt in houten etui.

Nog goedkoper is de Veronica-gids; die kost ƒ 25,- tot 1 april 1993. Hier ontvangt de aanbrenger gratis een "top-100-aller-tijden-CD'. Televizier (de uitgebreide versie van de AVRO-bode) heeft maar liefst vier cadeaus voor wie het nieuwe lid aanmeldt: een set voorraaddozen, een "make-up-pyramide', een dieetweegschaal en een elektrisch mes. Het lijkt wel een postordergids (“De ideale hulp in iedere keuken, krachtig en tòch veilig”), de pagina waarop de geschenken worden aangeprezen. Bij de KRO ontvangt de ledenwerver een houten slabak met couvert (“Een mooi KRO-kado waarmee u op kunt scheppen”), een draagbare cassette-speler, zes koppen en schotels of een bureauset. Vergeleken bij de wijze waarop de concurrentie uitpakt, steekt de VPRO bescheiden af: in de gids wordt geadverteerd met het voordeel van ƒ 40,- dat de abonnee heeft vergeleken met de losse-nummerkoper. De EO-gids was bij de bladenman niet voorhanden.

Dankzij de enorme oplagen kunnen de gidsen de abonnementsprijs laag houden en hun inkomsten voor het leeuwedeel afhankelijk stellen van de adverteerders. Er is een bepaald soort adverteerder, dat het moet hebben van het grote, algemene bereik dat dit soort gidsen met de Autokampioen gemeen heeft: postorderbedrijven, instellingen voor schriftelijk onderwijs, verleners van snelkrediet of obscure afslank- en gezondheidsmiddeltjes. Zo vormen de omroepbladen niet alleen een magneet om het ledenbestand op peil te houden en het eigen vermogen te maximaliseren, maar ook een advertentiefuik van de eerste orde.

Maar staat er nu eigenlijk, naast de ladders met programmagegevens, ook nog wat in? Nee, de omroepbladen dienen, bij voorkeur met een om de paar bladzijden natgemaakte vinger, te worden doorgebladerd. Aan het eind van de week moet het blad beduimeld zijn en de hoeken gekruld; een omroepgids, de wegwijzer bij uitstek in de doolhof van de bewegende beelden, mag de gebruiker niet te veel met letters lastigvallen. Met uitzondering van de VPRO-gids grijnzen op de omslagen van deze week vrouwen de gidslezer tegemoet: Sylvia Millecam, Willeke Alberti en Tatjana Simic; de laatste, de jeugdige vrouwelijke hoofdrolspeler uit de nieuwe Flodderfilm, haalde de cover van zowel TV-magazine, Televizier als Veronica.

Wat overblijft als de programmagegevens uit de omroepgids worden verwijderd, houdt het midden tussen een roddelblad, een postordergids en een cluborgaan. Alleen Televizier biedt iets meer dan uitsluitend rechtstreeks aan het tv-aanbod en de eigen omroep ontleende stof, maar ook daarvan wordt men niet veel wijzer. Drie Televizier-redacteuren lieten voor het nummer van deze week hun rijgedrag testen door een psycholoog en een politieman. “Alle drie de kandidaten stelden zich in het drukke Amsterdamse verkeer erg rustig en geduldig op”, luidt de conclusie van het project Televizier door de bocht.

Twee gidsen hebben een "eigen invalshoek' gevonden om de Bekende Nederlander (BN) niet in de kolommen te laten ontbreken. In Televizier worden de huisdieren van de BN geïntroduceerd. Deze week staat Sandokan, de Perzische kater van videoconcerndirectrice Miep Brons, centraal. In haar testament liet Miep Brons vastleggen dat, mocht zij plotseling komen te overlijden, Sandokan “ook zo snel mogelijk moet inslapen, omdat er niemand is die zich zo om hem kan bekommeren als zij”. Bij de VARA-gids wordt wekelijks "De Werkplek' van een BN met tekst en foto vastgelegd. Deze week Marthe Röling, die bekent dat ze er niet tegen kan als mensen haar werk zien vóór het af is. Maar dat was vroeger anders: “Als er dan niemand naar keek, vond ik dat vervelend. Maar als ze er wel naar keken, vond ik het ook vervelend. En als ze zeiden: "Ik vind het prachtig', dan vond ik het ook vervelend.” Het uitmelken van de BN levert steeds vervelender proza op.