Machtswoord van Simons donderslag bij heldere hemel

DEN HAAG, 26 JUNI. Bijna was het zover. Een staatssecretaris - Simons - dreigt met aftreden omdat zijn toch al danig onttakelde ziektekostenplannen niet meer door het parlement worden gesteund. En een regeringspartij - het CDA - gaat niet op het dreigement in en wil geen steun toezeggen. Dit leken gisteravond twee fraaie ingrediënten voor een crisis, zeker omdat het gebeurde op de laatste en langste vergaderdag van de Tweede Kamer: de dag voor het zomerreces. Maar nee. Het was slechts een geagendeerde crisis: pas in september wil de Kamer met Simons verder praten over de toekomst van het plan-Simons.

Voor de Kamer kwam Simons' dreigement als een donderslag bij heldere hemel. Ook hij zelf had van te voren niet de bedoeling om op deze dag naar het zwaarste middel te grijpen. “Ik heb er zin in”, zei een montere Simons nog aan het begin van de middag. Want al voor het debat was bekend dat het CDA nooit een motie van afkeuring van de VVD zou steunen. Simons kon, tenminste voorlopig, niets gebeuren. En toch, aan het eind van de avond kwam het hoge woord er uit. Hij stapt op als het CDA vasthoudt aan invoering van een verplicht eigen risico en het compromis van het kabinet niet steunt. Het machtswoord is gesproken, na een lang jaar van crisis rond het plan-Simons.

Aanvankelijk leek het debat zich toe te spitsen op het rapport van de Rekenkamer over de particuliere ziektekostenpremies. Dat maakte duidelijk dat een premieverlaging van 30 procent er bij lange na niet in zit. Door dat percentage te noemen had Simons toch wel erg hoog van de toren geblazen, vond de Kamer met uitzondering van de PvdA. Maar het CDA maakte geen problemen over die uitglijder van Simons. Het was “te optimistisch en onverstandig”, zei Lansink, het werd Simons niet al te zwaar meer aangerekend.

Maar Lansink maakte wel duidelijk welke partij de dienst uitmaakt als het om de stelselwijziging gaat. Naar goed parlementair gebruik deed hij dat aan de hand van beeldspraak: “De kar lijkt vastgelopen in het rulle zand. Een lagere versnelling is als oplossing niet voldoende. De weg moet worden geëffend, de kar moet worden verbouwd en hij moet ook lichter worden gemaakt (verkleining basispakket, red.), wil er van voortgang sprake zijn.” Koetsier en wagenbouwer Simons mag op de bok blijven zitten, maar dan moet hij wel de koers volgens de wens van het CDA veranderen.

En toen was Simons het zat. In zijn woorden klonk grote wanhoop door over de halfhartige steun van het CDA. Ooit was het plan-Simons door het CDA goed bevonden, omdat men nu eenmaal verder moest met het kabinet. Maar in de lange slijtageslag van het afgelopen jaar ging het CDA het steeds harder spelen.

Simons: “Het is niet doenlijk om leiding te geven aan een dergelijk gecompliceerd proces als de stelselwijziging als er niet op een effectieve parlementaire steun gerekend kan worden. Je kan niet voortdurend twijfel uiten over de voortgang en de vorm van het stelsel en tegelijkertijd de staatssecretaris oproepen een maatschappelijk draagvlak te creëren. Dat leidt tot het failliet van elk plan.” Zelfs nu het voltallige kabinet het verplichte eigen risico niet noodzakelijk acht, houdt de CDA-fractie voet bij stuk. En Simons zag dus, nadat gisteren het onverwacht lange debat niets opleverde, in gemoede geen andere uitweg meer dan het machtswoord.

Het spektakel werd nauwlettend gevolgd door een delegatie van het KLOZ, de organisatie van particuliere ziektekostenverzekeraars met wie Simons al zo lang in onmin leeft. Ze waren er getuige van hoe tijdens dit "vijf-minutendebatje', dat uiteindelijk zes uur duurde, door de groeiende irritatie tussen Simons en Lansink het touw steeds strakker om het hoofd van de staatssecretaris kwam te zitten.

De PvdA-fractie, de enige die Simons nog voluit steunt, zag de escalatie machteloos en met lede ogen aan. Oppositieleider Bolkestein (VVD) kon zijn geluk niet op. Achteraf had hij niet eens zijn motie van afkeuring nodig om Simons dichterbij de rand van de afgrond te brengen. Met plezier aanschouwde hij hoe de toch al broze coalitie nog verder onder druk kwam te staan. Als het kabinet de moeilijke begrotingsonderhandelingen in de zomer overleeft, kan het altijd nog struikelen over het aftreden van Simons in september.

Minister-president Lubbers zit met een groot probleem. Niet alleen Simons voelt niets voor een verplicht eigen risico, het voltallige kabinet besloot daar begin deze maand voorlopig van af te zien. Lubbers heeft zich verschillende keren nadrukkelijk van het verplichte eigen risico gedistantieerd. Daarmee staat hij lijnrecht tegenover zijn beoogde opvolger, Brinkman, die geen gelegenheid voorbij laat gaan om het belang van een verplicht eigen risico te benadrukken. En het dreigement van Simons heeft deze tegenstelling tussen CDA-fractie en CDA-bewindslieden verscherpt.