Grenzen voorbij

Twintig jaar geleden, in 1972, schokten Dennis Meadows en zijn collega's de wereldopinie met hun studie Grenzen aan de groei. Daarin behandelden ze vragen als: wat zou er gebeuren als de wereldbevolking ongeremd blijft groeien? En hoe gaat het met het milieu als de produktiegroei in het huidige tempo doorgaat? Wat kunnen we doen om de wereld zo in te richten dat iedereen aan zijn trekken komt, terwijl toch het incasseringsvermogen van de aarde niet wordt overschreden?

De opdracht voor het onderzoek kwam van de Club van Rome, een internationale groep wetenschappers, staatslieden en vooraanstaande zakenmensen, die zich het lot van de wereld aantrekken. De mogelijke toekomstbeelden voor de wereld (scenario's) die op papier waren gezet, zagen er niet echt vrolijk uit. 1. Als de huidige (1972) groeitrends van de vijf genoemde grootheden onveranderd doorzetten, zullen de grenzen aan de groei op deze planeet binnen de komende honderd jaar worden bereikt. 2. Het is mogelijk deze groeitrends om te buigen en een toestand van ecologische en economische stabiliteit te scheppen, die tot ver in de toekomst kan blijven voortbestaan. 3. De kans op succes zal groter zijn naarmate eerder met ombuigen wordt begonnen. In hun verkenning stelden de onderzoekers het begrip exponentiële groei centraal. En vooral het verraderlijke effect van exponentiële groei in een begrensde ruimte. Een effect dat het best kan worden duidelijk gemaakt met het volgende, intussen wat versleten maar nog altijd erg overtuigende verhaaltje.

In een vijver groeit een waterlelie. Deze wordt elke dag twee keer zo groot. Als de plant onbeperkt zou kunnen doorgroeien, zou hij de vijver in dertig dagen helemaal bedekken en al het verdere leven verstikken. Je neemt jezelf voor pas ongerust te worden als de vijver half gevuld is. Dat is op de 29ste dag. Je hebt dan nog maar één dag over om de vijver te redden. Zo verkijken we ons op de snelheid van exponentiële groei.

Vanzelfsprekend was er kritiek op het boek van Meadows c.s. Door de wereld als één geheel op te vatten, werd onvoldoende recht gedaan aan de grote verschillen tussen allerlei gebieden. Veel gehoord was de kritische vraag waarom de auteurs de ontwikkeling van de techniek niet als variabele in hun model hadden opgenomen. Waarom zouden nieuwe technische vindingen de verwachte rampspoed niet kunnen keren? Was niet ook Malthus in 1798 met een rampenscenario gekomen? De bevolkingsgroei zou zich ontwikkelen volgens een meetkundige rij (2, 4, 8, 16, 32, 64, enzovoort) en de voedselproduktie volgens een rekenkundige rij (2, 4, 6, 8, 10, 12, enzovoort) waardoor die dus sterk bij de toename van de bevolking zou achterblijven. Met als gevolg dat de hoeveelheid voedsel per hoofd steeds kleiner zou worden. Malthus sombermansverhaal, zo werd in 1972 gezegd, verloor zijn betekenis door de Industriële Revolutie.

Je zou bijna denken dat de mensen die deze kritiek naar voren brachten het boekje niet zo goed hadden gelezen. De techniek was dan wel niet als variabele opgenomen, maar de onderzoekers namen wel degelijk - in een hoofdstuk 'Technologie en de grenzen aan de groei' - afzonderlijke technische verbeteringen op. Zoals: "onbeperkte' natuurlijke hulpbronnen, sterke beheersing van de vervuiling, verhoogde produktiviteit in de landbouw, "volmaakte' geboortenregeling. En ze lieten zien dat de wereld in hun model ondanks deze veronderstellingen toch tegen z'n grenzen opliep.

Wat je ook van het werk van Meadows en zijn collega's kunt zeggen, hun verdienste is dat "het milieu' een plaats kreeg in de politieke en wetenschappelijke discussies. De aandacht verslapte overigens even doordat we opeens heel andere zorgen kregen door de twee olieprijsexplosies in 1972 in 1979. We hadden zo'n jaar of tien nodig om die klap te verwerken. En gedurende die tijd ging het vooral om de vraag hoe we de schoorstenen rokende wisten te houden en arbeidsplaatsen konden scheppen. Maar de laatste jaren is "het milieu' weer het gesprek van de dag.

Intussen is het twintig jaar geleden dat Grenzen aan de groei verscheen. Meadows en de zijnen leek het een aardig idee om het boek te herzien en bij de tijd te brengen. Bij het bestuderen van het nieuwe cijfermateriaal bleek al snel dat van herzien geen sprake kon zijn. Daarvoor was er te veel gebeurd.

Het werd een nieuw boek met de veelzeggende titel De grenzen voorbij. Het slechte nieuws: we onttrekken ten behoeve van een grotere welstand zo veel grondstoffen in een zo hoog tempo aan de aarde en storten vervolgens zoveel vervuilende stoffen en afval in het milieu, dat de aarde het niet kan verwerken. We kunnen in dit tempo niet doorgaan.

Het goede nieuws is dat het huidige hoge niveau van doorstroom helemaal niet nodig is om alle mensen op aarde een redelijke levensstandaard te bieden. Met behulp van technische veranderingen en doelmatiger werkwijzen is het mogelijk om de produktie te vergroten en toch de druk op de planeet sterk te verminderen. Maar dat gaat niet vanzelf. Er moeten keuzen worden gemaakt en dat doen we nog onvoldoende. Tot die keuzen behoren beperking van de consumptie en beperking van de gezinsgrootte. Doen we dat, dan kan er een wereld bestaan met een bevolking die zich rond de 8 miljard mensen stabiliseert. Mensen die dan een welstand kunnen bereiken op het gemiddelde Europese niveau van nu.

Met de kritieken van toen in het achterhoofd ben je er benieuwd naar of Meadows cum suis in hun nieuwe boek nog terugkomen op hun behandeling van de ontwikkeling van de techniek. En jawel, daar wordt (opnieuw) een heel hoofdstuk aan gewijd: "Technologie, marktmechanismen en doorschieten'. De schrijvers merken fijntjes op dat zij ook in 1972 al bekend waren met het verschijnsel "ontwikkeling van de techniek' en van de werking van het marktmechanisme.

Maar toen, evenals nu, loopt de wereld toch tegen zijn grenzen aan, ook al veronderstel je de meest vèrgaande technologie en het soepelst werkende marktmechanisme in het model. We ontkomen niet aan de keuze met minder mensen minder te consumeren. In feite zegt Meadows twintig jaar later hetzelfde nog eens. Maar we zijn intussen al door sommige grenzen heengeschoten. Daarvan worden voorbeelden uit de praktijk gegeven, zoals bijvoorbeeld de vernietiging van het visserijbedrijf door overbevissing.

We mogen hopen dat ook de man in het Vaticaan Meadows op z'n nachtkastje heeft liggen. D.H.Meadows, D.L. Meadows, J.Randers, De grenzen voorbij, een wereldwijde catastrofe of een duurzame wereld, Spectrum/Aula, Utrecht 1992, 308 blz. Prijs 19,90 gulden

Exponentiële groei

Vouw een stuk papier in tweeën. De dikte is nu precies verdubbeld. Vouw het nog eens in tweeën, het is nu vier keer zo dik als het oorspronkelijk was. Neem aan dat het papier op deze manier veertig keer kan worden gevouwen, hoe dik is het geheel dan geworden? Een toren papier, hoog genoeg om van de aarde tot de maan te reiken.