DOCUMENTAIRE OVER FRANCIS COPPOLA'S MEESTERWERK APOCALYPSE NOW; Portret van een Vietnam-odyssee

Hearts of Darkness: A Filmmaker's Apocalypse. Regie: Fax Bahr, in samenwerking met George Hickenlooper. Met: Francis Coppola, Eleanor Coppola, Martin Sheen, John Milius. In: Amsterdam, Alfa 1; Den Haag, Babylon 2; Enschede, Alhambra 4.

Een documentaire over de vervaardiging van een speelfilm, die zelf in de bioscoop vertoond wordt, mag een klein wonder heten. Hearts of Darkness: A Filmmaker's Apocalypse heeft dan ook niets te maken met het soort reclamefilmpjes dat tegenwoordig onder de titel The Making of... doorgaans gratis aangeboden wordt aan televisiestations om de uitbreng van een nieuwe film promotioneel te begeleiden. Francis Coppola's Apocalypse Now, vrij naar Joseph Conrads roman Heart of Darkness, heeft geen reclame meer nodig; direct na de wereldpremière in Cannes 1979 won de film een Gouden Palm en bracht 150 miljoen dollar op, meer dan genoeg om de van dertien tot dertig miljoen dollar uitgedijde produktiekosten te dekken.

Het is een ernstig verzuim dat de moderne klassieker Apocalypse Now nu niet opnieuw in de bioscoop te zien is, omdat de Nederlandse distributierechten inmiddels verlopen zijn. Een geheel nieuwe generatie bioscoopbezoekers kent Coppola's ultieme Vietnamfilm alleen van naam of in het beste geval van een televisieuitzending. Bovendien behandelt de door Fax Bahr in samenwerking met George Hickenlooper samengestelde documentaire wel de zeer moeilijke produktiegeschiedenis van de film, maar maakt slechts terloops melding van de bekend veronderstelde artistieke en commerciële kwaliteiten van het eindresultaat. De volgende anekdote geeft een kleine indicatie: direct na de eerste vertoning in het oude festivalpaleis van Cannes, gaf Francis Coppola (die alleen voor deze film zijn "middle name' Ford niet gebruikte) ter plekke een persconferentie. Het licht ging aan, en de verzamelde filmjournalisten zaten nog een beetje verbouwereerd na te trillen.

Coppola begon met zich te verontschuldigen, dat de film nog een "werk in uitvoering' was en dat men nog niet gezien had wat hem eigenlijk voor ogen had gestaan. Om mij heen zag ik verschillende collega's bijna de slappe lach krijgen.

Hearts of Darkness begint met een fragment uit dezelfde persconferentie, met een uitspraak van Coppola die veel is geciteerd: “Mijn film gaat niet over Vietnam, het is Vietnam. We zaten in de jungle, we waren met te veel mensen. We hadden beschikking over te veel geld en te veel materiaal, en geleidelijk werden we gek.” Weinig later zien we Coppola, met blote bast, op de set in de Filippijnen. Hij geeft een andere visie, die niet per se strijdig is met wat hij drie jaar later in Cannes zou zeggen:

“ De film die ik aan het maken ben, staat niet in de traditie van de grote Max Ophüls of zelfs van die van David Lean. Deze film werd gemaakt in de traditie van Irwin Allen: het meest vulgaire, onderhoudende, opwindende, rijk aan actie, sensorama, nieuwe-kick-elke-vijf-minuten-filmen, omdat ik wil dat de mensen komen kijken”.

Het refereren aan de films van rampenfilmer Irwin Allen (The Day The World Ended) lijkt ver te staan van de filosofische, door Conrad geïnspireerde queeste, die Apocalypse Now kenmerkt en resulteert in de monoloog van Marlon Brando over de aard van het kwaad. Uit de documentaire wordt duidelijk dat het oorspronkelijke scenario van John Milius een veel eenvoudiger einde kende, waarin de slechterik simpel uit de weg geruimd wordt. Maar onder invloed van de hel van de produktie ontdekte Coppola ook zijn eigen duistere hart. Tot de vele tegenslagen tijdens de 238 draaidagen behoorden het ontslag na een week van hoofdrolspeler Harvey Keitel, de hartaanval van diens vervanger Martin Sheen, de budgetoverschrijding waarvoor Coppola uit privé-middelen borg moest staan, een tyfoon die vele decors vernietigde, het soms zelfs midden in een scène terugroepen van door het Filippijnse leger beschikbaar gestelde helikopters om naburige rebellen te bestrijden en vooral de als een virus woedende neiging van alle betrokkenen om de bodem van hun ziel te peilen. Acteur Sam Bottoms geeft toe voortdurend onder invloed van gevarieerde soft en hard drugs te hebben gestaan, evenals de meeste anderen. Dennis Hopper was zo te zien niet meer in staat tot enige samenhangende woorden of daden.

Een toegevoegde waarde van Hearts of Darkness is de afstand die de tijd heeft veroorzaakt. Voor het grootste deel is de documentaire gebaseerd op een gefilmd en op geluidsband vastgelegd dagboek van de opnamen dat Eleanor Coppola op verzoek van haar echtgenoot bijhield. Die unieke opnamen, waar jarenlang geen van de betrokkenen naar wilde kijken of luisteren, worden nog interessanter als men ze plaatst naast de interviews van de sinds het begin van de opnamen in 1976 vijftien jaar ouder geworden protagonisten. Hopper heeft zich duidelijk gerehabiliteerd, Sheen is wijzer geworden, Eleanor en Francis Coppola zijn getekend door nieuwe beproevingen, waaronder de dood van hun oudste zoon, een kind nog op de Filippijnen.

Op zeker moment stelt de regisseur voor de titel van de film te wijzigen in The Idiodyssey. De verwijzing naar de Odyssee snijdt niet alleen hout door de parallellen in Milius' scenario (Robert Duvalls sadistische luitenant Kilgore als een cycloop, de Playboy Girls als sirenen), maar ook omdat elk waarlijk groot kunstwerk zowel opwindt en entertaint als dieper inzicht verschaft. Het grote verschil met de aan Bahrs documentaire verwante film van Les Blank (Burden of Dreams) over de opnamen van Werner Herzogs Fitzcarraldo is dat Apocalypse Now ook zonder de toegevoegde informatie al een meesterwerk was. Het betekent niet dat Hearts of Darkness: A Filmmaker's Apocalypse een overbodige film is, integendeel; het verlangen om Apocalypse Now weer eens op een groot doek te zien is in ieder geval weer gewekt.