Boipatong bewijst dat Zuid-Afrika er alleen niet uitkomt; Het is geen wonder dat De Klerk in Boipatong zijn auto niet uitkwam; Elke dode vergroot het wantrouwen in het onderhandelingsproces

Boipatong heeft Zuid-Afrika veranderd. De 39 doden die vorige week bij de slachting in het township ten zuiden van Johannesburg vielen, zijn voor de statistici van het politieke geweld gewoonlijk de tol van vijf, zes dagen.

Sharpeville, Soweto, Boipatong. Het zoveelste "incident' met exclusief zwarte slachtoffers kan de geschiedenis ingaan als het einde van de hervormingspolitiek-oude-stijl van president De Klerk.

Die kenmerkte zich door voorzichtige veranderingen, een beetje toegeven maar niet de macht afstaan aan de meerderheid. Internationaal kwam de president er tijdelijk mee weg, maar ook in Europese en Afrikaanse hoofdsteden dringt zich na Boipatong de vraag op of De Klerk de sleutel tot een "nieuw' Zuid-Afrika wel in handen heeft.

De moordpartij in Boipatong voltrok zich volgens een patroon dat de afgelopen twee jaar al aan honderden zwarten, vaak ANC-aanhangers, het leven kostte. Het waren er nu wat meer op één dag. Bewoners van een hostel, arbeiderspensions waar de Zoeloe-beweging Inkatha veel aanhangers heeft, trokken het township in en moordden in het wilde weg, met wapens die de regering wel heeft verboden, maar zelden afgepakt. De politie kondigt een oorzaak aan en de traditie schrijft voor dat geen daders worden aangehouden of berecht.

Ook in Boipatong vertelden de bewoners over de politie die de moordenaars begeleidde, over blanken die met maskers aan de slachting deelnamen. Het is onmogelijk de waarheid in het Zuidafrikaanse geweld te achterhalen. Het is een ondoorzichtige cocktail van politieke, criminele en etnische oorzaken. Geen van de partijen heeft schone handen - ook het ANC niet. Niemand kan het geweld snel onder controle krijgen - de politici zijn de greep op hun aanhangers kwijt. Maar in een rechtsstaat, zoals de Nationale Partij Zuid-Afrika blijft noemen, moet de overheid de politie inzetten om de burger te beschermen. Dat lukt De Klerk niet en daarmee groeit de anarchie in Zuid-Afrika met de dag.

De Klerk en zijn regering hebben dit patroon van geweld tot nu toe afgedaan als "zwart tegen zwart'. De stapels bewijzen en getuigenverklaringen over betrokkenheid of apathie van het politiekorps ten spijt, weigerden ze enige verantwoordelijkheid te aanvaarden. Een rapport van Amnesty International met kritiek op de politie werd onlangs nog weggewuifd als "bevooroordeeld'.

Begrip voor de zwarte levensomstandigheden en de emoties is de blinde vlek van Afrikaner-politici. Het is de schade die de apartheid de grondleggers zèlf heeft toegebracht. De zwarte, dat is de dienstmeid of de tuinman, en in een township kom je niet als blanke. Die wereld van verschil leidt tot grenzeloze onderschatting van de gevolgen van het geweld in de zwarte woongebieden, waar iedereen in angst leeft en iedereen een vermoorde in familie- of vriendenkring heeft.

Die combinatie van onbekendheid en desinteresse maakt De Klerk niet goed met een autoritje door het getroffen gebied. Voor wie ooit in contact is geweest met de directe gevolgen van het geweld, het verdriet en de haat jegens onzichtbare verantwoordelijken, is het geen wonder dat De Klerk in Boipatong zijn auto niet uitkwam - het is een wonder dat zijn auto er nog uitkwam.

Het geweld, dat nog wel politiek heet maar veel ingewikkelder is dan de wedstrijd ANC-Inkatha, heeft de zwarte samenleving totaal ontwricht. De politiek ongeïnteresseerde bus-chauffeur heeft evenveel kans in zijn bed door het hoofd te worden geschoten als de ANC-gemeenschapsleider. De politie wordt door niemand meer vertrouwd. Voor de zwarte bevolking is het voormalige privé-leger van de apartheid de aanstichter van het geweld en de beschermer van de daders. In iedere zwarte wijk kunnen bewoners voorbeelden geven van moorddadige samenwerking tussen politie en Inkatha.

Terwijl zijn lokale leiders, leden en onschuldige burgers dagelijks sneuvelen, onderhandelt het ANC al maanden met De Klerks Nationale Partij over een nieuwe, non-raciale grondwet. Veel jongeren in de townships begrijpen helemaal niet waarom er onderhandeld moet worden. Zij zouden het liever uitvechten met de Boer. Elke dode vergroot het wantrouwen van "de basis' in het langzame onderhandelingsproces achter gesloten deuren. Waarom zou je blijven praten met je eigen moordenaars, hoor je steeds vaker onder de gedemoraliseerde zwarte bevolking, die tweeëneenhalf jaar na de vrijlating van Mandela en de legalisering van het ANC nog steeds geen stemrecht heeft en geen uitzicht op zwarte ministers als boegbeeld van verandering.

Nelson Mandela voelt die opwaartse druk als geen ander. Hij noemde De Klerk twee jaar geleden “een integere man”, tot verbijstering van een deel van zijn aanhang. Inmiddels vertrouwt de ANC-leider de president helemaal niet meer, omdat deze het geweld maar niet onder controle krijgt. De magie van het verzoenende duo is al lang geleden uitgewerkt, wat met twee zulke ontplofbare achterbannen een nieuw gevaar voor het vredesproces is.

Het is dan ook niet vreemd dat het ANC Boipatong heeft aangegrepen voor een confrontatie met de regering.

De Klerk heeft deze ontwikkeling ten dele over zichzelf afgeroepen. Sinds de euforie van het gewonnen referendum in maart waar De Klerk steun kreeg van de blanken voor zijn hervormingspolitiek, heeft de Nationale Partij haar positie in de onderhandelingen verhard. Er was een terugkeer merkbaar naar de oude NP-politiek die geen tegenspraak duldt. Zelfs buitenlandse waarnemers die De Klerk gunstig gezind zijn, concludeerden dat de regering in de conventie voor een democratisch Zuid-Afrika zijn hand overspeelde, toen zij het compromis van het ANC afwees om de nieuwe grondwet met een 70-procentmeerderheid op te stellen. Daar begon de escalatie.

Zijn schuld is niet bewezen, maar De Klerk is wel de belangrijkste beklaagde. Hij zal snel maatregelen moeten nemen om de veiligheidspolitie onder meer-partijencontrole te brengen. Hij zal eindelijk een einde moeten maken aan het bestaan van de arbeiderspensions, zo vaak de haarden van het geweld. En hij moet tempo maken. Zijn huidige tactiek van vertraging om een breder electoraat te kunnen aanboren voor de eerste algemene verkiezingen is in dit explosieve land hoogst gevaarlijk.

De Klerk is vaak in staat gebleken in moeilijke situaties doodlopende wegen open te breken. Hij moet Codesa weer op gang krijgen, want net als het ANC heeft hij geen alternatief voor onderhandelingen.

De internationale gemeenschap zal zich niet langer kunnen schuilhouden achter het hosanna voor de hervormer. Als de wereld nog iets van Afrika wil maken, zal het Zuid-Afrika als potentiële toekomstige "motor' moeten helpen. Te lang is vertrouwd op het vermogen van de leiders om de vloeiende overgang naar een post-apartheidssamenleving zelf te bewerkstelligen. De diepe verdeeldheid, de economische ongelijkheid, de haat en het geweld staan dat in de weg. Net als de partijen in het Midden-Oosten of El Salvador heeft Zuid-Afrika in het overgangsproces een onafhankelijke derde nodig. Dat kan een VN-macht in de township zijn of de Organisatie voor Afrikaanse Eenheid als bemiddelaar in Codesa. Boipatong heeft bewezen dat Zuid-Afrika er alleen niet uitkomt.