Geweld in Zuid-Afrika

GEWELD ROEPT geweld op. De ontrafeling van de apartheid, ruim twee jaar geleden in gang gezet met de vrijlating van ANC-leider Nelson Mandela en met de daaropvolgende stap van president F.W. de Klerk om onderhandelingen te openen over een politieke machtsdeling van blank en zwart, is bezig te ontsporen.

Het bloedbad van vorige week in het zwarte woonoord Boipatong en de daarop volgende schietpartijen waren de jongste afleveringen in het drama van onrust en geweld dat het overgangsproces in Zuid-Afrika begeleidt. De regering, de politie en de veiligheidstroepen, het ANC, de Inkatha Vrijheidspartij en de politieke partijen met als extremistisch uiterste de Afrikaner Weerstandsbeweging - zij allen zijn de gevangenen geworden van een proces met de onafwendbaarheid van een tragedie.

Na zes maanden onderhandelen over een nieuw Zuid-Afrika is de stand van zaken bedroevend. ANC-leider Mandela heeft de bilaterale onderhandelingen met de regering opgeschort. Vandaag beslist het ANC of het zich terugtrekt uit de CODESA-onderhandelingen over een nieuwe grondwet. Morgen houdt het kabinet-De Klerk spoedberaad met de mogelijkheid dat de noodtoestand weer wordt uitgeroepen. Intussen leidt de rivaliteit tussen ANC en Inkatha tot nieuwe moordpartijen in de woonoorden, blijven de beschuldigingen aanhouden dat de veiligheidstroepen en hun politieke regisseurs gebruik maken van Inkatha-aanhangers om het geweld gaande te houden en stapelen bewijzen over bruut politie-optreden zich op.

De CODESA-onderhandelingen hadden de veiligheidsklep moeten vormen om de spanningen van de overgang naar een post-apartheidssamenleving beheersbaar te houden. Ook vóór de escalatie van de afgelopen week zaten de besprekingen al vast op de cruciale vraag met welke meerderheid een grondwetsherziening zal worden goedgekeurd. Nu dreigt de militante basis van het ANC met stakingen, demonstraties en barricades. Dat zal, naar valt te vrezen, tot nog meer geweld leiden.

DE HOOFDROLSPELERS in Zuid-Afrika houden elkaar in een dubbele nelson. Als De Klerk opnieuw de noodtoestand uitroept, zal Mandela persoonlijk de verzetscampagne van het ANC leiden en daarmee zijn arrestatie uitlokken. Zuid-Afrika zou dan weer terug zijn bij het begin en de ordelijke hervorming zou verder weg zijn dan ooit. De enige uitweg uit de spiraal van geweld zou zijn als Mandela het ANC matigt en De Klerk de veiligheidstroepen disciplineert. Een officieel onderzoek zou moeten worden geopend naar het bloedbad in Boipatong, eventueel door internationale waarnemers; de spanningen in de zwarte woonoorden moeten dringend ontladen worden. En dan nog blijven de conflicten tussen Inkatha en ANC even onvoorspelbaar als onbeheersbaar.

VOOR NEDERLAND heeft de crisis in Zuid-Afrika een aparte dimensie. Begin dit jaar besloten premier Lubbers en minister Van den Broek tot een tegenbezoek aan president De Klerk, waarbij opgenomen een ontmoeting met Mandela. Ter wille van de binnenlandse verhoudingen en internationale contacten werd minister Kok aan de delegatie toegevoegd die volgens plan in augustus naar Zuid-Afrika zal reizen. Maar daar zijn de verhoudingen nu zo gepolariseerd, dat zich de vraag opdringt of een Nederlandse bezoek op dit ogenblik een bijdrage kan leveren aan een vreedzame overgang naar een nieuw Zuid-Afrika. In een land dat gedompeld is in geweld, kan een goedwillende Nederlandse kabinetsdelegatie weinig opbouwend werk verrichten. Het risico van de aangekondigde reis naar Zuid-Afrika wordt met de dag groter.