Polarisatie Zuid-Afrika voor niemand accepatabele keuze

JOHANNESBURG, 22 JUNI. Na de moordpartij in Boitapong, waarbij vorige week 51 doden vielen, bleek het bezoek van president De Klerk aan Boitapong zout in een open wond te zijn. Het bezoek - door presidentiële voorlichters aanvankelijk gekenschetst als “een ideale gelegenheid om nabestaanden te troosten en een paar baby's te kussen” - liep uit op de confrontatie met een gemeenschap die van woede zinderende omdat zij geloofde dat de Klerk zelf bij de moorden betrokken was. Daarna vielen opnieuw doden, nu door politiekogels.

Na alle eerdere aanwijzingen voor een heimelijk verbond tussen politie en de Inkatha Vrijheidspartij, die de moorden zou hebben uitgevoerd, en na De Klerks ongelukkige toespraak voor een Inkatha-publiek op 16 juni - de dag van de Soweto-moorden en het startsein voor een massale ANC-campagne - was zijn poging om in Boitapong troost te komen bieden tot mislukken gedoemd.

De gebeurtenissen hebben de inpasse waarin de onderhandelingen over een nieuwe grondwet voor Zuid-Afrika (Codesa) zich sinds een een maand bevinden, nog verder versterkt. En hoewel Codesa ook bij andere gelegenheden - zoals de geopperde mogelijkheid tot het houden van een referendum waaraan alleen blanken zouden kunnen deelnemen - in gevaar is gebracht, is de huidige crisis mogelijk de gevaarlijkste tot nu toe.

ANC-leider Mandela leek dat te beseffen, toen hij gisteren aankondigde de bilaterale besprekingen tussen ANC en regering te zullen afbreken, maar nadrukkelijk niet aankondigde uit de Codesa te zullen stappen. Hoewel het onwaarschijnlijk lijkt dat de patstelling van Codesa kan worden opgeheven zonder de gisteren opgeschorte bilaterale onderhandelingen tussen ANC en regering te hervatten, wordt aangenomen dat de volgende Codesa-ronde volgende maand gewoon zal plaatsvinden.

En door gisteren te verklaren dat “anti-democratische maatregelen zullen uitmonden in een verzetscampagne die ik zelf zal leiden”, heeft Nelson Mandela duidelijk gemaakt de regering in dat geval te zullen uitdagen hem opnieuw te arresteren en gevangen te zetten, maar zo'n polarisatie is voor geen van beide partijen een acceptabele keuze.

De regering kan niet terugkeren naar apartheid, en het ANC kan niet terugkeren naar de revolutionaire strijd. Ergens op de hellende weg van conflicten en wantrouwen zullen beide partijen zich realiseren dat zij niet kunnen winnen, en zullen zij een nieuw begin moeten maken met de onderhandelingen. Daarbij zullen dezelfde onderwerpen ter discussie staan, maar nu met grotere bitterheid en argwaan aan de de zijde van de zwarten en het ANC, en met meer angst en wantrouwen aan de zijde van regering en de blanken.

Anderzijds kan Mandela de gebeurtenissen van de afglopen week niet negeren, zonder zijn aanhang van zich te vervreemden. Het enige wat de onderhandelingen weer op gang zou kunnen brengen is daarom een dramatische verandering in het gedrag van de politie, die door hun vermeende betrokkenheid bij het geweld, in de ogen van de township-bewoners geen vertrouwen geniet en daarom onbekwaam is om de vrede te handhaven.

Om het vertrouwen in de onpartijdigheid te herstellen, is een vorm van gedeeld gedeelde bevel over de veiligheidspolitie en het leger nodig, zoals ANC-afgevaardigden in de Codesa al enige tijd vragen. Hoewel De Klerk dit tot nu toe heeft afgewezen, kan hij nu niet langer om die vraag heen. Michael Sparks is journalist bij het Zuidafrikaanse dagblad The Star en vervangt voor enige tijd onze correspondent Peter ter Horst.