Amsterdam als filmdecor

De vraag luidt in welke Amsterdamse straat de meeste opnamen voor speelfilms zijn gemaakt. De antwoorden liggen voor de hand: de Dam, het Leidseplein, de Oudezijds Achterburgwal, het Spui, de Kalverstraat wellicht? Allemaal fout.

De "absolute toplokatie uit de geschiedenis van de film in Amsterdam' is een straat, die buiten de hoofdstad volstrekt onbekend is. Zelfs binnen de stad zal lang niet iedereen onmiddellijk weten waar ze zich bevindt. Ik heb het vorig jaar zelfs nog moeten uitleggen aan een Amsterdamse taxichauffeur. Men treft er een antiekwinkel, een boekenantiquariaat, een groenteman, een pakhuis dat tot kantoor dient voor een uitgever en twee theaterimpresariaten, een uitstekende platenzaak en (o toeval) een schilderachtige filmboekenwinkel aan. Het antwoord, kortom, luidt: de Staalstraat.

De Staalstraat ontspruit ter hoogte van de Kloveniersburgwal, doorkruist de Groenburgwal en eindigt op de brug naar het plein voor het Muziektheater, waar zondagmiddag, tijdens een filmboekenmarkt, het nieuwste nummer van het onregelmatig verschijnende trivialiteitentijdschrift Furore ten doop werd gehouden. Trots presenteren Herwolt van Doornen, René van Praag en Piet Schreuders daarin het resultaat van vijf jaar onderzoek naar de mate waarin Amsterdam is gebruikt als filmlocatie.

Hun speurwerk is neergelegd in gedetailleerde informatie over 171 binnen- en buitenlandse films en meer dan 500 locaties, geordend per postcode-gebied. Binnenopnamen zijn buiten het onderzoek gebleven; het gaat alleen om herkenbare stukjes hoofdstad. Men zou er, suggereren de samenstellers, speciale stadswandelingen van kunnen maken. En zelfs bestaat nu de mogelijkheid al die fragmenten uit al die verschillende films onder te brengen in één grote documentaire. Amsterdam als filmdecor: de titel is er al, de inhoud ook.

Zo'n documentaire zou, gezien het overzicht, opmerkelijke combinaties opleveren. Zo pleegde Renée Soutendijk als Hannie Schaft (in Het meisje met het rode haar) haar eerste aanslag bij het viaduct Oosterdokskade/De Ruijterkade, terwijl Peter Faber er als inspecteur De Gier (in De ratelrat) rondliep tijdens het opdreggen van een lijk uit het water tegenover de Geldersekade. Niet ver er vandaan, bij de Prins Hendrikkade, explodeerde in Amsterdamned een bootje na een wilde achtervolging. Bij het Stationsplein miste Johan Heesters in Bleeke Bet een plezierboot en sprong in het water, terwijl Gees Linnebank in De blinde fotograaf het plein overstak en Josée Ruiter in Kind van de zon door gekte werd bevangen in de stationshal. Elders in de stad, aan de Brouwersgracht, ziet men Heintje Davids en Sylvain Poons als straatzangers in De Jantjes, terwijl Robert Mitchum in The Amsterdam Kill een drugsboef achtervolgde.

En, vooruit, nog één: op het Rembrandtplein vertrok Wim Sonneveld in Het wonderlijke leven van Willem Parel aan het hoofd van een orgeldraaiersoptocht, terwijl Lino Ventura er rondliep in La ragazza in vetrina - de film die in 1960 de pers haalde, omdat de Italiaanse regisseur na een schermutseling met de souteneur Utrechtse Appie in het water van de Oudezijds Achterburgwal belandde.

Het staat er allemaal, minutieus beschreven, in. Eigenhandig hebben Van Doornen, Van Praag en Schreuders telkens ter plaatse de situatie in ogenschouw genomen. Dat was niet overbodig, want de informatie van betrokkenen bleek niet altijd te kloppen. De ervaring leerde dat scènes, die volgens de producenten waren opgenomen in de Wilhelminastraat, aan de Prins Hendrikkade of in de Apollolaan, in werkelijkheid moesten worden gesitueerd in de Kanaalstraat, aan de Schippersgracht of aan de Herman Heijermansweg.

Eén keer bleef zo'n poging tot verificatie, ondanks alle vlijt, steken. In de befaamde film The Great Dictator uit 1940, die zich afspeelde in een imaginair Europees land, werd Charlie Chaplin gefilmd in een kantoordecor. Het raam wekte de suggestie uitzicht te bieden op de daken van een stad - en jawel hoor, Amsterdam! Het was weliswaar slechts een foto, maar het drietal wenste de vondst niettemin in de inventarisatie op te nemen. Enkele torens boden houvast; achter Chaplin waren onder meer de vlaggetoren van de Bijenkorf, de Nicolaaskerk, de toren van de Beurs en de Oudekerkstoren te herkennen. Maar wáár had de fotograaf van dit namaak-uitzicht gestaan? Eén van de drie beklom het puntdak van het koepeltje van de Groote Club aan de Dam om de situatie te overzien en trok een onontkoombare conclusie: de foto kon alleen zijn gemaakt vanaf de middentoren op het dak van de Bijenkorf. Desgevraagd werd de scherpte van zijn timmermansoog door het warenhuis bevestigd. Persoonlijke controle kon evenwel niet volgen; de Bijenkorf staat niet toe dat dit plekje van het dak wordt betreden.

De onderzoekers besloten, ter afsluiting van hun verbluffend veelomvattende analyse, ook een top-twintig op te stellen van de beste "Amsterdam-films'. Hun favoriet is de te snel vergeten film Makkers staakt uw wild geraas uit 1960, een relatiedrama van Fons Rademakers, gesitueerd rondom de Sinterklaasviering in een aantal gezinnen en geïnspireerd door de eerste tekenen van de opkomende generatiekloof. Half acterend Nederland uit die tijd deed eraan mee: Ellen Vogel, Ank van der Moer, Guus Hermus, Jan Teulings, Yoka Berretty, Guus Oster, Mieke Verstraete, Maxim Hamel, Ina van Faassen, Ton van Duinhoven - tot en met Manfred de Graaf in een figurantenrolletje als losgeslagen jongere. Secure inspectie leverde 29 verschillende locaties op, voornamelijk binnen de grachtengordel, in de Beethoven-buurt en nabij de allang verdwenen galerij op het Frederiksplein.

Nee, niet de Staalstraat. Die diende onder meer als decor in Komedie om geld, Operation Amsterdam, Diary of Anne Frank, Puppet on a chain, The little ark, Amsterdamned en Kyodai makes the big time: “Vermoedelijk vanwege het pittoreske karakter (ophaalbruggen, grachten), gepaard aan een relatieve rust. Filmers kunnen hier gemakkelijker hun gang gaan dan op de hoofdgrachten; de kleine straatjes en dwarsgrachten hier zijn gemakkelijk afsluitbaar voor het verkeer”.

Foto: Charlie Chaplin in The Great Dictator: achtergrondfoto gemaakt vanaf het dak van de Bijenkorf.