DE WONDERWAPENS VAN EDWARD TELLER

Teller's War. The Top-Secret Story Behind the Star Wars Deception door William J. Broad 350 blz., geïll., Simon & Schuster 1992, f 56,75 ISBN 0 671 70106 1

The Road from Los Alamos door Hans A. Bethe 286 blz., Simon & Schuster 1991, f 38,00 ISBN 0 671 74012 1

Toen Ronald Reagan in maart 1983 zijn Star Wars rede uitsprak, behoorden Edward Teller (1908) en Hans Bethe (1906) tot het selecte gezelschap genodigden. Beiden konden hun oren niet geloven. ""Zou het niet beter zijn', sprak de president met zacht dwingende stem, ""zou het niet beter zijn levens te sparen dan ze te vergelden?' Even later volgde de aankondiging van het Strategic Defense Initiative, een ambitieus miljardenproject, ""een formidabele technische uitdaging', dat beoogde nu eens via defensieve maatregelen het ""ontzagwekkende Russische raketgevaar' af te wenden. ""Mogen de wetenschappers die ons kernwapens gaven ervoor zorgen dat deze krachteloos en achterhaald raken', besloot Reagan zijn toespraak.

Edward Teller, vader van de waterstofbom en geharnast communistenvreter, reageerde uitgelaten. Zijn nieuwste wapen, de röntgenlaser, kreeg dankzij Reagans SDI een geweldige impuls. De bezoekjes aan Washington, de nauwgezette lobby-arbeid, het was niet voor niets geweest. De president was gecharmeerd van Tellers laser. Het herinnerde hem aan science fictionfilms waarin vijandelijke raketten met ijselijke precisie uit de ruimte werden geschoten. Nu zou dat alles werkelijkheid worden.

Maar SDI had ook zijn tegenstanders. Hans Bethe, Nobelprijswinnaar (hij ontdekte het energiemechanisme in de zon) en voorstander van nucleaire ontwapening, toonde zich, als vele collega-fysici, sceptisch over de haalbaarheid van een ruimteschild. De feiten zouden hem gelijk geven.

De opkomst en ondergang van Tellers röntgenlaser is een dwaze geschiedenis die geen scriptwriter uit Hollywood zou kunnen verbeteren. William J. Broad heeft er een gedetailleerde, uitvoerig gedocumenteerde studie over geschreven: Teller's War. The Top-Secret Story Behind the Star Wars Deception. Zijn reportages over SDI voor The New York Times leverden de Amerikaanse wetenschapsjournalist al eerder een Pulitzerprijs op. Teller's War is een onthutsend boek. Het vertelt hoe een wapengoeroe met wenkbrauwen als struikgewas en zwarte cowboylaarzen aan zijn voeten erin slaagt zijn röntgenlaser aan Washington te slijten op een moment dat absoluut onzeker is of het apparaat werkt, laat staan dat er een ruimteschild mee te formeren valt. Eén onafhankelijk advieslichaam van wetenschappelijke experts, met genoeg prestige en in staat tot politiek onbevooroordeelde, openbare besluitvorming, en de Amerikanen was een miljardenflop bespaard gebleven.

WATERSTOFBOM

Edward Teller, een grillige romanticus die overloopt van ideeën, groeide op in het tumultueuze Budapest van na de Eerste Wereldoorlog. Een communistische revolutie, gevolgd door een tegenrevolutie, maakte diepe indruk. Hij studeerde theoretische natuurkunde, promoveerde bij Werner Heisenberg in Leipzig en ontvluchtte in 1933 zijn post in Nazi-Duitsland om via Kopenhagen (waar hij bij Bohr werkte) en Londen in Washington een hoogleraarsbaan te vinden. Hoewel Broad schatplichtig is aan de tamelijk rozige Tellerbiografie van Blumberg en Panos uit 1990, portretteert hij de Hongaar vooral als een overenthousiaste wapenfanaat en communistenhater. Daarmee gaat hij voorbij aan Tellers maatschappelijke verdiensten en doet hij zijn complexe persoonlijkheid tekort.

Kernwapens hadden van meet af aan Tellers bijzondere aandacht. Met Szilard en Einstein waarschuwde hij president Roosevelt in 1939 voor een Duitse atoombom. Hij was erbij toen Fermi in 1942 in Chicago de eerste reactor kritisch maakte, kort daarop werd hij gevraagd voor het Manhattanproject dat culmineerde in de bommen op Hiroshima en Nagasaki. Al tijdens de oorlogsjaren zinde hij op een waterstofbom ("more bang for a buck') maar het duurde tot 1951 voor hij met Ulam, een wiskundige van Indiase afkomst, de beslissende doorbraak bewerkstelligde. Een jaar later begon hij, zeer tegen de zin van de wapenexperts rond Oppenheimer, zijn eigen Livermore laboratorium, dat naast dat van Los Alamos zou gaan functioneren. Het betekende zijn wetenschappelijk isolement, nog versterkt toen hij in 1954, ten tijde van de McCarthy-processen, tegen Oppenheimer getuigde.

Livermore's eerste testexplosies waren een fiasco, gevolgd door successen. Toen de Amerikaanse marine in 1956 om een kernkop vroeg die vanuit een onderzeeër moest worden gelanceerd, achtten de experts dit onhaalbaar. Zo niet Teller. ""Wij van Livermore leveren hem binnen vijf jaar', blufte hij. In 1960 ging de eerste Polaris te water. Tussen de bedrijven door keerde Teller zich tegen een verbod op testexplosies, beloofde hij een schone bom die er nooit kwam en opperde tal van "vreemdzame' toepassingen. Olie en gas zouden dankzij zijn bommen eenvoudiger kunnen worden gewonnen, het aanleggen van een alternatief Panamakanaal was opeens een stuk eenvoudiger en waar nodig kon ook het weer worden bijgesteld. Teller in Alaska: ""If your mountain is not in the right place, just drop us a card.'

SUPER EXCALIBUR

De verkiezing van Reagan kwam de ""patroonheilige van het militair-industrieel complex' zeer gelegen. Het betekende het einde van een decennium van politieke tegenwerking en krimpende budgetten. Was Carter een ramp, met Reagan in het Witte Huis gloorde er weer hoop. Zojuist was op Livermore het onderzoek naar de röntgenlaser, een cilindrische verzameling vezels rond een waterstofbom, in een stroomversnelling geraakt en Teller haastte zich het goede nieuws persoonlijk in Washington onder de aandacht te brengen. Via MAD (mutual assured destruction) en BAMBI (ballistic missile boost intercepts) was het nu de tijd voor AS: assured survival. De president zag de Hongaarse atoomgeleerde gaarne komen, gefascineerd als hij was door de wonderen der techniek. Dankzij Reagan maakte Teller promotie van obscure bommenmaniak tot wetenschappelijke beroemdheid.

Vanaf het moment dat Reagan zijn Stars Wars droom openbaar maakte, verkeerde de röntgenlaser in moeilijkheden. Politiek lag het wonderwapen gevoelig omdat kernexplosies in de ruimte tegen de heersende ethiek indruisten. Teller had het aspect gemakshalve verzwegen. ""Is het een bom?' vroeg minister van defensie Caspar Weinberger, die snel het Congres wilde inlichten. ""Op die manier ontstaan de röntgenstralen', antwoordde een Pentagon kopstuk, verbaasd over zoveel onwetendheid. ""Je zult in de ruimte iets nucleairs moeten detoneren.' ""Maar 't is toch geen bom, hè?' hield Weinberger vol.

Een volgend probleem was de vraag wat te beginnen tegen een Russische ruimtelaser. Zouden die de Amerikaanse communicatiestructuur niet kunnen vernietigen, antiraketraketten uitschakelen, ja zelfs de eigen ruimtelasers onschadelijk maken? Zo bezien vormde Tellers project eerder een bedreiging van het Star Wars ideaal, aldus een adviesgroep van het Pentagon najaar 1983. Vanwege deze dreiging kreeg het onderzoek naar de röntgenlaser overigens wel de hoogste prioriteit. Waarna het geheime rapport in de la verdween.

Tot overmaat van ramp rezen er problemen met de röntgenlaser zelf. Tellers onbezonnen optimisme was gebaseerd op een enkele, tamelijk ruwe testexplosie uit 1980. Latere proefnemingen zetten grote vraagtekens bij het afgegeven vermogen van de laser en ook bij de scherpte van de afgevuurde bundel. Binnen Livermore rees verzet tegen de groteske wijze waarop de autoriteiten om de tuin werden geleid. Een ordinaire machtsstrijd was het gevolg, waaruit Teller zegevierend tevoorschijn kwam. In 1984 beloofde de handelsreiziger in kernwapens Washington binnen drie jaar een "Super Excalibur', een röntgenlaser nieuwe stijl die 100.000 onafhankelijke stralen kon afvuren en daarmee praktisch in zijn eentje het volledige Russische arsenaal de baas kon. Dat alles tegen een prijs waar geen aanvalsstrategie tegenop kon, in overeenstemming met het Nitzecriterium: de eis dat SDI èn doeltreffend èn financieel aantrekkelijk moest zijn - gesteld door Paul Nitze, veiligheidsexpert en delegatieleider bij de ontwapeningsbesprekingen met de Russen. De promotiecampagne had succes: de fondsen stegen, tot 350 miljoen dollar in 1987. Toen bezweek de röntgenlaser onder de druk van de zich opstapelende politieke, taktische en technische tekortkomingen. Tellers droom lag aan scherven.

TROEBELE WERELD

In zijn ijver de laatste nagel in de Star Wars doodskist te slaan, draaft Broad soms door. SDI is ""het gevaarlijkste militaire researchprogramma aller tijden' en Livermore, waar ook het nodige aan vreedzaam onderzoek wordt verricht, ""het meest gevreesde laboratorium op aarde.' Te zeer vereenzelvigt Broad Star Wars met de röntgenlaser. Ongetwijfeld functioneerde het wapen als katalysator maar er waren meer projecten, zoals de chemische alpha laser. Defensieve wapens lagen goed in het Congres. De meeste SDI-dollars gingen naar de elektronische industrie in Californië, van de 30 miljard was slechts een paar procent voor Teller.

Grote verdienste van Teller's War is de inkijk in de troebele wereld van Livermore, waar geheimhouding troef is, loyaliteit een bestaansvoorwaarde en waar een havik van boven de tachtig nog altijd de dienst uitmaakt. Op meeslepende wijze legt Broad bloot hoe Teller met zijn charisma Reagan en consorten inpakt, in eigen huis afrekent met dwarsliggers en na het debâcle met de röntgenlaser niet opgeeft maar direct een volgend project uit de hoed tovert. Maar Broad is geen fysicus (""een joule is een extreem geringe eenheid van energie - ongeveer [sic!] een watt gedurende een seconde') en de meer technische aspecten van zijn onderwerp blijven onderbelicht. Een ander bezwaar is het achterwege blijven van een historisch perspectief.

Wie daar juist de nadruk op legt, is Hans Bethe. Deze van origine Duitse fysicus, in 1933 met Teller gevlucht voor de nazi's, was in Los Alamos hoofd van de theoretische afdeling (en als zodanig Tellers baas). Maar sinds Hiroshima, dat de wereld blijvend veranderde, beijvert hij zich in woord en geschrift voor nucleaire ontspanning. Zijn essays, glashelder, zeer toegankelijk en verschenen in o.a. de New York Times, Scientific American en the Bulletin of the Atomic Scientist, zijn gebundeld onder de titel The Road from Los Alamos. De meeste stukken gaan over wapenbeheersing maar ook de Nobelvoordracht is opgenomen en er is een prachtig in memoriam van Robert Oppenheimer. Bovendien: door Bethe te lezen, wint Broad aan diepte.

SPIRAAL

Van de atoomgeleerden van het eerste uur fungeert Bethe als geweten. In 1949, toen de Russen hun eerste atoombom tot ontploffing brachten, keerde hij zich tegen de ontwikkeling van de waterstofbom. Daarbij stond hij tegenover Teller. Eisenhower adviseerde hij een algeheel verbod op testexplosies, een initiatief dat na jaren van moeizame onderhandelingen (de Russen waren als de dood voor controleurs) in 1963 tot een beperkt verdrag leidde. Opnieuw vond hij Teller op zijn weg. Bethe citeert een prachtige serie non sequiturs van zijn opponent: ""We zijn niet in staat Russische ondergrondse kernproeven van beperkte omvang te detecteren. Omdat we deze proeven niet kunnen detecteren, kunnen we er beter maar van uitgaan dat ze worden uitgevoerd. Als zij zulke tests nemen, en wij niet, zullen ze op het vlak van tactische kernwapens spoedig op ons voorliggen. Als ze voorliggen, bezitten ze militair overwicht, en kunnen ze ons tot volledige onderwerping dwingen. Vanaf dat moment zal de vrije wereld moeten buigen voor het Russische communisme.'

In "De technologische dwang', een stuk uit 1985, vat Bethe zijn Star Wars opinies samen. Altijd zijn de mogelijkheden van de technologie uitgebuit, memoreert hij, ook op het gebied van kernwapens. Dat heeft geleid tot een spiraal. Van atoombom naar waterstofbom, van intercontinentale raket naar antiraketraket naar meerkoppige raket, alles uitmondend in het waanzinnige getal van 20.000 kernkoppen. SDI was de volgende stap, gestimuleerd door de wapenlaboratoria. Bethe: ""Maar geen van de voorgestelde systemen zal werken, maatregelen die aanzienlijk goedkoper zijn dan SDI kunnen ze eenvoudig uitschakelen. Toch zet de regering door, onder druk van de technologie. Aan de andere kant heeft de Sovjet-Unie verklaard dat ze het project als een bedreiging ervaart, en daarom zal, tenzij onderhandelingen de Russen op andere gedachten brengen, SDI niet leiden tot een afname van aanvalswapens, maar tot een escalatie.'

Dat was aan de vooravond van de dramatische gebeurtenissen in Oost-Europa, Er zijn er die volhouden dat het dank zij de onbuigzame houding van kopstukken als Edward Teller zover heeft kunnen komen. Maar, zo kan worden tegengeworpen, zou een wereld zonder Hans Bethe, een wereld zonder rem op de wapenwedloop, in plaats van de ondergang van het communisme niet eerder een nucleaire catastrofe te zien hebben gegeven?