Sovjet-bank diende ooit grootkapitaal

Oost en West, Noord en Zuid integreren in één wereldeconomie. Ontwikkelingslanden kiezen voor marktliberalisatie, Oost-Europa en de republieken van de ex-Sovjet-Unie sluiten zich aan bij het Internationale Monetaire Fonds en de Wereldbank, die ze in 1944 de rug toekeerden. Deze instellingen werden opgericht in het Amerikaanse plaatsje Bretton Woods en vormden de grondslag voor het Westerse na-oorlogse economische stelsel. Het einde van de economische koude oorlog, het begin van de wederopbouw van de communistische ruïnes en de omarming van de markteconomie illustreren de terugkeer naar de beginselen van Bretton Woods.

De Westerse wereld heeft de afgelopen halve eeuw dramatische economische ontwikkelingen doorgemaakt. In een serie artikelen komen de protagonisten van de na-oorlogse wereldeconomie aan het woord. Vandaag: een gesprek met Bill Newman van de Moskou Narodny Bank, de voormalige Sovjet-bank die eind jaren vijftig de "Eurodollar-markt' hielp ontstaan.

Een communistische bank heeft het kapitalistische bankwezen eind jaren vijftig een onschatbare dienst gewezen. Als gevolg van de Koude oorlog besloot de Moskou Narodny Bank om dollartegoeden van de Sovjet-Unie buiten de Verenigde Staten onder te brengen. Het was een doorslaand succes en binnen enkele maanden brachten Amerikaanse en Europese banken miljarden dollars over naar banken buiten de VS. Zo ontstond de zogenoemde Eurodollar-markt, één van de meest lucratieve activiteiten van de internationale financiële wereld.

“We hebben de de Eurodollarmarkt min of meer bij toeval uitgevonden”, zegt Bill Newman, de Britse assistent general manager van de Moskou Narodny Bank die al jaren meeloopt in het statige bankgebouw in King William Street, hartje Londense City. “En we hadden aanvankelijk niet door dat deze markt zo'n enorme groei zou doormaken. Maar het werd heel snel een enorme financiële markt. Eerst alleen in dollars, later ook in andere valuta.” De Moskou Narodny Bank verdiende er goed aan. Begin jaren zestig breidde de bank zijn activiteiten sterk uit. “Het was geweldig winstgevend”, herinert Newman zich. Geldhandel vormde in die tijd de belangrijkste activiteit van de bank.

Al die jaren bleef de Moskou Narodny Bank eigendom van de Sovjet-Unie. Maar vorig jaar hielden de aandeelhouders van de bank op te bestaan en de Moskou Narodny Bank zoekt nu als Russische bank nieuwe activiteiten in de advisering van buitenlandse investeerders en in de opleiding van bankiers uit andere republieken. Op den duur ligt privatisering voor de hand.

In de hal van de bank hangt een wandtapijt met een afbeelding van de St. Basil-basiliek in Moskou. De vlag met hamer en sikkel is weggehaald en vervangen door de wit-blauw-rode driekleur van de Russische federatie. Op het ogenblik werken twee Russen bij Narodny Bank, in het verleden waren het er meestal meer. Vaak waren het politieke benoemingen, iemand uit de Nomenklatura die een paar jaar in Londen gestationeerd wilde worden maar geen enkel verstand had van bankieren. Politieke discussies werden zoveel mogelijk vermeden.

De twee bovenste verdiepingen van het gebouw zijn tijdelijk leeg, het personeelsbestand is kleiner dan enkele jaren geleden. Er wordt over gedacht om de twee verdiepingen te verhuren, misschien aan Kazachstan, dat belangstelling heeft om een bank in Londen op te zetten. Bij de balie staat een bordje, dat nog herinnert aan de oude tijd: Please note that Soviet regulations prohibit the exchange of rouble currency outside the Soviet Union.

De Moskou Narodny ("Volk') Bank opende zijn eerste kantoor in Londen vòòr de revolutie als filiaal van een Russische coöperatieve bank. Na de revolutie werd het kantoor in Londen in 1919 geregistreerd als een Britse bank voor handelsfinanciering met de Sovjet-Unie. Vanaf de jaren twintig waren de grote staatsbanken in de Sovjet-Unie en de Vesjnekonom Bank voor buitenlandse handel de aandeelhouders.

Pag.12: Voormalige Sovjet-bank baarde destijds Eurodollar; Eurodollar markt bleek uiterst winstgevende business

Werd de bank door de Sovjet-Unie voor politieke doeleinden gebruikt?

“Nee, nooit.”

Het was, zegt Newman, voor het lokale personeel niet vereist om communist te zijn of lid van de communistische partij. In de trade room zaten handelaren met zeer rechtse opvattingen. De Narodny Bank is wel een van de weinige banken in Londen met een vakbond en er is eens gestaakt tegen de socialistische eigenaren. Narodny Bank betaalde goed, misschien zelfs beter dan andere buitenlandse banken, omdat er een premie betaald moest worden om goede mensen aan te trekken. Het personeel wordt gerecruteerd bij andere banken; vrijwel niemand spreekt Russisch.

Waarmee hield de Moskou Narodny Bank zich traditioneel mee bezig?

“Het overgrote deel van onze transacties had te maken met handelsfinanciering. Voornamelijk olie, diamanten, grondstoffen, hout, bont en landbouwprodukten. Daarin is nooit veel verandering gekomen. We financierden ook de Sovjet-import uit het Westen, en de Westerse handel met Oost-Europese landen van de Comecon.”

Moest de bank voor zijn activiteiten toestemming vragen in Moskou?

“Nee, we zijn altijd erg zelfstandig geweest. Zaken die politiek gevoelig lagen, meldden we aan onze aandeelhouders in Moskou, maar de beslissingen om bepaalde transacties te doen werden in Londen genomen. We zijn altijd een commerciële bank geweest, gericht op het maken van winst. Zelfs in de tijd dat winst een vies woord was in Moskou eisten onze aandeelhouders dat wij winst maakten. Die ging naar onze aandeelhouders in Moskou en de Sovjet-autoriteiten hebben daar nooit een ideologisch probleem mee gehad. Ik denk dat men in Moskou heel goed besefte dat een bank in het Westen ook volgens de Westerse regels moet werken.”

Was het een handicap dat de Sovjet-Unie geen deel uitmaakte van het internationale financiële stelsel?

“Na de oorlog werden de Westerse valuta geleidelijk inwisselbaar. Maar de Sovjet-Unie deed niet mee in het stelsel van Bretton Woods. Eén van de gevolgen daarvan was dat de roebel niet vrij inwisselbaar was. Dat gaf ons bepaalde problemen. Want de buitenlandse handel van de Sovjet-Unie met het Westen moest in harde valuta worden verrekend. De Moskou Narodny Bank zat in Londen, traditioneel het centrum van de handel in buitenlandse valuta, dus we zaten precies op de goede plaats voor handelsfinanciering.”

Waarom kon de Sovjet-Unie zijn buitenlandse handel niet in roebels verrekenen?

“Alle buitenlandse handel werd verrekend in Westerse valuta. Meestal ging het in de munt van het land waarmee handel werd gedreven. Roebels werden in het Westen niet geaccepteerd, er bestond geen marktkoers voor. Buiten de Sovjet-Unie was de roebel niets waard. Er bestonden bovendien valuta-beperkingen die het verboden om roebels in het Westen aan te houden of te gebruiken.

Waar bleven de harde valuta die de Sovjet-Unie verdiende?

“Die stapelden zich op bij Sovjet-banken. Maar dollars moet je natuurlijk niet onder een matras bewaren, dus ze werden op rekeningen gezet in de Verenigde Staten, zodat ze rente verdienden. Net zoals iedereen doet als hij over geld beschikt dat hij niet direct nodig heeft. Wij hadden een aantal rekeningen bij Amerikaanse banken.

Voordat de Westerse valuta in de loop van de jaren vijftig vrij inwisselbaar werden, werd geld aangehouden in het land waar het was verdiend. Want het was toen heel moeilijk om valuta van het ene land naar het andere over te boeken, pas met de inwisselbaarheid van de Westerse valuta werd het mogelijk om geld aan te houden in andere landen. Tot die tijd hielden de Sovjet-banken rekeningen aan in de Verenigde Staten. ''

Wanneer besloot de Sovjet-Unie om zijn dollars niet langer bij Amerikaanse banken aan te houden?

“In 1958 was sprake van oplopende politieke spanningen tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten. In Moskou bestond de vrees dat de dollarrekeningen wel eens geblokkeerd konden worden. Dus onze aandeelhouders zochten manieren om dat te voorkomen en samen met onze buitenlandse valuta-handelaren in Londen kwamen ze met een plan om dollar-deposito's buiten de Verenigde Staten aan te houden. Begin 1958 vonden twee grote overboekingen plaats, waarbij dollars op deposito's werden geplaatst bij Canadese banken. Dat waren de eerste transacties van wat spoedig de "Euro-dollar'-markt genoemd werd.”

Werd de beslissing ingegeven door de Koude Oorlog?

“Het was een politiek gemotiveerde beslissing. De Moskou Narodny Bank werd gebruikt als financieel instrument om de dollars buiten de VS te plaatsen. We hadden hier in die tijd heel ervaren buitenlandse valutahandelaren. De techniek werd door de Moskou Narodny Bank uitgewerkt.”

Wat gebeurde er precies met die dollars?

“Laten we zeggen dat de Sovjet-Unie dollars had verdiend door handel met de Verenigde Staten. Die dollars werden aan de Moskou Narodny Bank betaald. In plaats van dat we dollars naar onze rekeningen bij Amerikaanse banken overmaakten, stuurden we ze naar rekeningen bij Canadese banken. Het was een heel eenvoudige transactie. Toen wij eenmaal begonnen waren om dollars "off shore' te plaatsen, begonnen veel andere banken dat ook te doen.”

De Moskou Narodny Bank was dus een voorbeeld voor Britse en Amerikaanse banken. Was dat niet vreemd?

“De Moskou Narodny Bank werd in Londen altijd als een volstrekt normale, commerciële bank beschouwd. Het enige bijzondere aan ons waren onze aandeelhouders. Maar verder was er geen verschil tussen ons en andere internationale banken in Londen. Onze transacties waren voor de andere banken zichtbaar, het was geen geheim, andere bankiers konden zien wat er gebeurde. Binnen de kortste keren begonnen andere grote banken dollars buiten de VS te plaatsen. Het was een kwestie van maanden.”

Waar kwam de naam Euro-dollar vandaan?

“Volgens de overlevering is die naam afkomstig van onze zusterbank in Parijs, de Banque Commerciale pour l'Europe du Nord, waarvan de telexafkorting Eurbank was. Maar ik denk dat de naam eigenlijk ontstaan is om Eurodollars te onderscheiden van Amerikaanse dollars en omdat de markt in Europa begon.”

Wat is het verschil tussen een "Eurodollar' en een Amerikaanse dollar?

“De plaats van eigendom. Als een dollar aangehouden wordt in de Verenigde Staten is het een US-dollar en buiten de VS wordt het een Eurodollar. Het enige verschil is of je dollars bij een Amerikaanse bank in de VS onderbrengt, of bij een bank in Nederland, of waar dan ook. De Eurodollar-markt wordt niet gecontroleerd door de Amerikaanse centrale bank. Maar dat verandert weer zodra een Eurodollar gebruikt wordt voor transacties in de Verenigde Staten en weer een US-dollar wordt.”

Wat maakte de Eurodollar-markt zo aantrekkelijk voor banken in de jaren zestig?

“Er was toen een gebrek aan geld in de werld en het was een manier om internationale liquiditeit te scheppen. Het was de eerste, ongecontroleerde internationale financiële markt. Er ontstond toen een hele discussie over de vraag of de Eurodollars in omloop kwamen door tekorten op de Amerikaanse betalingsbalans of doordat dollars "uit het niets' geschapen konden worden. Ik geloof dat nu iedereen van mening is dat de Eurodollar-markt het spiegelbeeld is van het Amerikaanse tekort op de betalingsbalans. De oorsprong van dollars blijft de Verenigde Staten. Alle dollars in de wereld zijn op de een of andere manier het gevolg van het betalingsbalanstekort van Amerika of van de geldschepping door de Amerikaanse centrale bank. Dat is nu ook nog zo.”

Heeft de groei van de Eurodollar-markt bijgedragen aan de ineenstorting van het stelsel van Bretton Woods in 1971, toen de Verenigde Staten de vaste koers tussen de dollar en het goud verbraken?

“Ja, daarvan ben ik overtuigd. De toename van de hoeveelheid dollars in de wereld moest leiden tot de instorting van het Bretton Woods-stelsel. Het was een zichzelf versterkend proces zolang het buitenland bereid was om dollars tegen een vaste koers te kopen. Het stelsel van Bretton Woods nam de externe druk weg op de Verenigde Staten om hun tekort op de betalingsbalans te verminderen. De Eurodollar-markt ondermijde de noodzaak tot discipline voor de VS verder. De prijs die de wereld daarvoor moest betalen was de ineenstorting van het stelsel van Bretton Woods.”

Hoe veranderde de positie van de Moskou Narodny Bank Bank door de ontbinding van de Sovjet-Unie?

“De veranderingen hebben ons radicaal aan het denken gezet over de manier waarop we zaken doen. We beschouwen onszelf nu meer als een Britse merchant bank of een Amerikaanse investment bank. We zijn als consultants betrokken bij buitenlandse investeerders die belangstelling hebben voor projecten in de ex-Sovjet-Unie en Oost-Europa. We zijn ook actief in ruilhandel geworden en adviseren bedrijven hoe ze dat moeten doen; we houden ons bezig met de handel in schulden van de ex-Sovjet-Unie. We zijn ook nog altijd actief in valutahandel, maar daarin zijn we vergeleken met andere banken een heel kleine partij tegenwoordig.”

Wie zijn nu de eigenaars van de Narodny Bank?

“Tot eind 1991 was de Moskou Narodny Bank een Sovjet-bank. Enige tijd was het volstrekt onduidelijk wie onze aandeelhouders waren. Eén van onze grootste aandeelhouders, de staatsbank van de USSR, is verdwenen. Die aandelen zijn inmiddels overgedragen aan de centrale bank van Rusland. Een andere grote aandeelhouder was de bank voor buitenlandse economische betrekkingen van de Sovjet-Unie, die ook is overgegaan in Russische handen. Dan hebben we nog een aantal kleine aandeelhouders, waarvan sommige ook nog veranderen. Onze twee grootste aandeelhouders zijn nu de centrale bank en de bank voor buitenlandse economische handel van Rusland.”

Hebben de andere republieken geen belangstelling?

“Ik sluit niet uit dat andere republieken belangstelling zullen tonen om aandeelhouder van de Narodny Bank te worden. Ze hebben geen enkele ervaring in het internationale bankwezen. In de tijd dat de Sovjet-Unie nog bestond werden alle internationale bankzaken via Moskou geregeld. Ook voor de andere republieken.”

Is het voortbestaan van de Narodny Bank gegarandeerd?

“Zoals de zaken er nu voorstaan denk ik dat de status van de Narodny Bank zal veranderen. Er zijn nu zo'n 2.000 banken in Rusland. Naarmate Rusland zich meer in de richting van een markteconomie beweegt, ligt het voor de hand dat het eigendom van de banken zal veranderen. Als onze aandeelhouders geprivatiseerd worden, zullen wij ook een particuliere bank worden. Dit is eigelijk het enige levensvatbare bezit dat ze hebben.”