Een fortuin voor een analfabeet; Het postume leven van Bernard Shaw

Michael Holroyd: Bernard Shaw, vol. IV, The Last Laugh. Uitg. Chatto & Windus, 160 blz. Prijs ƒ 44,65.

Het was bekend dat Michael Holroyd na zeventien jaar werk aan zijn driedelige biografie van Shaw niet meteen zou afstappen van het onderwerp. Er moet op zijn minst nog een deel komen met voetnoten, die zijn weggelaten bij de tekst om bescheiden lezers niet te overdonderen. Nu blijkt Holroyd door een recensie van Anthony Burgess bovendien op het idee gebracht te zijn om een naschrift te publiceren over Shaws geschiedenis van zijn sterfjaar 1950 tot 1991.

Hij heeft het kort gehouden: negentig pagina's van hemzelf, gevolgd door de complete teksten van de testamenten van Shaw en zijn vrouw Charlotte. Er staat niet alles in wat de lezer zou kunnen zoeken. Holroyd besteedt aandacht aan de uitvoering van Shaws testament, en hij heeft heel wat te vertellen over opvoeringen, bewerkingen en uitgaven van de toneelstukken, in het bijzonder over de goudmijn die Pygmalion werd als de musical My Fair Lady, eerst op het toneel en toen in een filmversie.

Wat niet aan de orde komt, en veel meer ruimte zou opeisen, is hoe Shaws reputatie voortleefde. In de eerste jaren na zijn dood werd er weinig lovends over hem gezegd. Het was bon ton om hem als afgedaan te beschouwen. Na 1960 werd geleidelijk duidelijk dat hij zich niet terzijde liet leggen. Zijn stukken werden vertolkt door acteurs van het hoogste aanzien en met respect behandeld in recensies en academische studies. Tegelijk viel sterker op dat hij veel onhoudbare standpunten verdedigd heeft met verkeerde argumenten en dat een kritische samenvatting van zijn betekenis een grillige constructie zou moeten worden van voor- en tegenspraak.

Daar begint Holroyd niet aan, en wie zou hem tot al de benodigde lectuur durven verplichten; maar een posthumous life, waar Burgess naar uitzag, zou er zich eigenlijk mee bezig moeten houden. Wel loont ook de geschiedenis van het testament het navertellen. Shaw wilde dat een belangrijk deel van zijn fortuin besteed zou worden aan pogingen om zijn ontwerp-fonetische alfabet voor de Engelse taal, met veertig lettertekens of klanktekens (een voor de s van so, een ander voor de s van sure, en een voor die van measure), te laten uitwerken en invoeren. Toen twee andere erfgenamen, het British Museum en de toneelschool RADA, de wettigheid van zo'n bepaling betwistten kregen zij gelijk van de rechter. Later werd er nog een schikking getroffen, maar het bedrag dat de aanhangers van de drastische spellingshervorming ontvingen was te klein om een campagne te voeren. Niet dat zij iets bereikt zouden hebben als zij uit een miljoenenrekening hadden kunnen putten. Shaw vervulde tot het laatst toe en ook nog daarna de rol van een andersdenkende. Hij had ervoor gezorgd dat de dood geen verandering zou brengen in de relatie tussen hem en een wereld die nooit deed wat hij zei.

Ruzies

Holroyds deel IV onderscheidt zich verder door sprekende verhalen over de regeling van het beheer van Shaws huis in Ayot St. Lawrence: over de ruzies tussen de trouwe dienaren die het voor zich opeisten (maar de hevigste ruzies speelden zich al af voor de dood van de eigenaar en staan beschreven in deel III); over de toeristische drukte waar het dorp zich aan ergerde in het eerste jaar van de openstelling en over de financieringsmoeilijkheden later.

Ook de verhalen over My Fair Lady en over latere films zijn leerzaam, met de conflicten die erbij ontweken moesten worden tussen Shaws kritische visie en de conventionele gevoeligheid van het bioscooppubliek. En wie zal niet een sisser van verwondering uitstoten over het gegeven dat er per jaar duizend amateuropvoeringen van de stukken aangemeld worden?

Toch kan niet gezegd worden dat de wens van Anthony Burgess vervuld is: wat wij hier hebben is een schets voor een postume levensgeschiedenis. Misschien komt er later een grondige. Intussen kunnen wij ons verdiepen in het deel met de voetnoten als dat verschijnt, en in vele dikke delen van correspondentie van Shaw die te verwachten zijn: met William Archer, H.G. Wells, Lady Gregory, Gilbert Murray en verscheidene anderen. Wie alles van Shaw wil weten is nog lang niet klaar.