Adagio Hammerklavier: fonkelend juweel

Gezelschap: Het Nationale Ballet met Hans van Manen-programma, bestaande uit Situation, Twilight, Adagio Hammerklavier en Corps. Begeleiding: het Nederlands Balletorkest o.l.v. Jac van Steen m.m.v. Vera Beths (viool) en Robert Greuter en Michael Mouratch (piano). Gezien: 18/6 Muziektheater, Amsterdam. Daar nog te zien: 20/6.

Terecht brengt ook Het Nationale Ballet in het Holland Festival een programma gewijd aan het werk van Hans van Manen, de choreograaf die veertien jaar aan het gezelschap verbonden was en er in 1973 een van zijn meesterwerken voor creëerde: Adagio Hammerklavier. Dit ballet, gezet op Beethovens Adagio uit de Klaviersonate für Hammerklavier, vormt opnieuw het fonkelende juweel temidden van de drie andere parels aan Van Manens kroon: Twilight, Situation en Corps.

Eigenlijk had Adagio Hammerklavier het programma moeten afsluiten. Als het laatste van de drie paren het toneel verlaat en de vrouw, hoog getild door haar partner, nog even terugblikt op de plaats waar zich 24 minuten lang een wonder van schoonheid afspeelde, past slechts één ding: naar huis gaan met hoofd en hart zo verzadigd van verstilde emoties dat er geen plaats is voor meer.

Hoewel de uitvoering van de oorspronkelijke bezetting van het werk (Monique Sand, Sonja Marchiolli, Alexandra Radius, Henny Jurriëns, Francis Sinceretti en Han Ebbelaar) onuitwisbaar op het netvlies is gebrand en onovertroffen blijft, benaderen de huidige uitvoerenden vaak de toen opgeroepen sfeer, de homogeniteit en de subtiliteit in muzikale frasering. Vooral Coleen Davis en Alexis Manuel troffen op hun eigen wijze de grootsheid van het werk, op de voet gevolgd door Rachel Beaujean en Robert Bell. Het derde koppel, Valery Valentine en Jahn Johansen voegden zich wat minder in het geheel door een dikwijls wat te gehaaste muzikale invulling.

Adagio Hammerklavier is Van Manens meest lyrische choreografie en het neemt daardoor een unieke plaats in in zijn indrukwekkend oeuvre. Toch geeft het, juist in deze serie Holland-Festivalvoorstellingen te zijner ere, de aanzetten tot de latere werken Trois Gnossiènnes (1982), Corps (1985) en Two (1990). Zij hadden, hoe anders zij ook zijn, niet kunnen ontstaan zonder Adagio Hammerklavier.

Corps, hoewel oorspronkelijk gemaakt voor het Stuttgarter Ballett, past Het Nationale Ballet als een handschoen en kreeg dan ook, mede doordat het sinds 1983 met enige regelmaat op het programma prijkt, een uitstekende vertolking. Bij Situation, in 1970 gemaakt voor het Nederlands Dans Theater ligt dat iets anders, hoewel ook dit werk sinds 1981 in het repertoire van Het Nationale Ballet is opgenomen.

De sterk erotische en agressieve lading kreeg nu een iets minder flitsend reliëf, al waren er trefzekere en overtuigende bijdragen, met name van Rachel Beaujean, Coleen Davis, Jeanette Vondersaar en vooral de sublieme Clint Farha. Corps de ballet-danseres Jeanette den Blijker manifesteerde zich met een verrassend gevoel voor Van Manens stijl als soliste.

Van Manens befaamde duet Twilight, in 1972 gemaakt voor Alexandra Radius en Han Ebbelaar, complementeerde het programma. De nieuwe bezetting, Nathalie Caris en Wim Broeckx, had zeker kwaliteiten, maar realiseerde toch niet de innerlijke spanning die de oorspronkelijke uitvoerders eraan gaven. Broeckx kwam een eind in de richting, maar Caris heeft ondanks haar grote talenten nog niet de persoonlijkheid om de rol in te vullen en legt voor mij het accent te vaak op de hoogte van de benen in plaats van op de onderhuidse sensualiteit die dit werk vereist.

Dit programma werd ook een hommage aan Jean-Paul Vroom, jarenlang Van Manens vaste decor- en kostuumontwerper. Zijn bijdrage aan Twilight, Situation en Adagio Hammerklavier deden weer eens beseffen welke belangrijke rol hij heeft gespeeld in de ontwikkeling van de vormgeving in de dans en hoe goed zijn gestileerde, sobere ontwerpen aansluiten bij Van Manens werk. Het programma geeft bovendien weer een mooi beeld van de opmerkelijke en gevarieerde muzikale keuzen die Van Manen maakt: een geluidscollage van grammofoonplaten voor amateurfilmers en geluidsjagers (Situation), John Cage (Twilight), Beethoven (Adagio Hammerklavier) en Alban Berg (Corps).