Retour Sint Petersburg

Oranje mag een corner nemen, de wedstrijd Nederland-Schotland is bijna spannend als het beeld op Russische tv-schermen dooft. Het is geen storing, na even wachten vult het beeld zich met zachtromige muziek en een toffee-vulling waar melkchocolade omheen wordt gegoten. Reclame voor een wereldbekende versnapering die in geen Russische winkel te bekennen is. Dit is voor Russen het reëel bestaande kapitalisme.

Sint Petersburg thuis. In de gang van Pavel en Anna, waar de televisie achttien uur per dag de stilte verdrijft, wordt de moderne onderbreking zonder morren ondergaan. Bij hervatting van de directe uitzending is de hoekschop inmiddels genomen, kennelijk zonder direct resultaat. Wie, zoals Pavel (35) medisch afgekeurd is voor zijn werk als laboratorium-technicus, is niet kieskeurig op wat de tv vertoont.

Hij had wel geschiedenis willen studeren, maar daar waren zijn punten op school net niet hoog genoeg voor. Uit zijn zorgvuldige Engelse formulering kan de conclusie worden getrokken dat ontbrekend partijvuur in zijn familie Pavel de das om heeft gedaan. Hij heeft geen heimwee naar het communisme, maar dat betekent geen enthousiasme voor wat de bevrijding heeft gebracht - "welvaart' en "rechtsstaat' blijven begrippen die met zijn realiteit weinig te maken hebben.

In het begin van de jaren tachtig verloren Anna en Pavel hun eerstgeboren kind omdat het ziekenhuis incompetent reageerde. Hij meet de vooruitgang vooral af aan de snelheid waarmee een ziekenauto komt als hij acute hulp nodig heeft. Dat is na de omwenteling niet beter geworden.

Sint Petersburg is in theorie een radicaal veranderde stad sinds hamer en sikkel op hun retour zijn. In het voormalig partijkantoor aan het Nevsky Prospect worden tentoonstellinkjes gehouden. Een Nederlandse firma heeft een winkel voor goedkope huishoudelijke artikelen geopend, die - zeldzaam voor buitenlandse vestigingen - in roebels betaald mogen worden. De bekendste Amerikaanse ijswinkelketen heeft op het Damrak van Sint Petersburg een likparadijs geopend. Met Zweeds geld is in het centrum een top-hotel geschapen.

Het zijn druppels op een gloeiende plaat. Duizenden monumenten langs de grote avenues en de grachten staan op instorten. Waar opgeknapt wordt, gebeurt het met buitenlands geld en buitenlandse bouwvakkers. De stad heeft geen cent. De doorgeroeste trams slepen zich over rails die rusten op een bed van asfaltbrokken. Voor stadsverkeer is een terreinvoertuig het meest geëigend.

De werkelijkheid in de voormalige hoofdstad van het Russische rijk is chaotisch en niet zichtbaar op weg naar een vorm van herstel. Het is onduidelijk waar het heil vandaan moet komen. Anatoly Sobtsjak, burgemeester van Sint Petersburg, pleit in een stuk dat vanmorgen in de Volkskrant is overgenomen, voor een nieuwe manier van denken over hulp en samenwerking. Niet het Zuidamerikaans harde recept van IMF en Wereldbank kan Rusland gezond maken, maar een wereldwijde perestrojka.

Hij heeft gelijk, al zegt hij niet hoe dat moet. Zijn land heeft geen begin van economische aangrijpingspunten voor klassieke hulp. De enigen die er nu laten zien iets van de markteconomie te begrijpen, zijn de mafiosi die iedere vrije straatverkoper van drie anjers of een fles vodka een kleine heffing wegens protectie-diensten opleggen. Burgers buiten dat milieu zien de nieuwe tijd niet als een verademing.

Voor Pavel en zijn vrienden is het leven in Sint Petersburg harder en duurder geworden, terwijl onzekerheid en afhankelijkheid zijn gebleven. Vrijheid van meningsuiting is mooi, maar de post is nog steeds geopend en de inhoud soms geplunderd bij aankomst. Vrijdag was de eerste verjaardag van het presidentschap van Boris Jeltsin, een nieuwe vrije dag. Alle dankbare burgers konden samen in een Lada.

Het bevrijde Leningrad lijkt op een luchtledig waarin de lokale snelle jongens terrein winnen, terwijl de zichtbare bijdrage van het Westen zich beperkt tot hamburger-kapitalisme. Goedkope kopieën van onze pop-platen hebben de vroeger begerenswaardige Melodia-collectie uit de rekken verdreven: ik heb in Sint Petersburg in totaal vier klassieke platen kunnen ontdekken, waarvan twee opnamen van "Orpheus en Euridice'. De onderwereld domineert ook daar.

Het is absurd en begrijpelijk te zien dat leden van de fatsoenlijke meerderheid, ook zij die gezucht hebben onder het Sovjet-systeem, verlangen naar sterke leiding. Dat mag een uiting van het eeuwig-Russische zijn, griezelig is het wel.

Waarna de reiziger terugkeert in West-Europa waar met de dag duidelijker wordt dat het hier ook niet werkt. Op een ander niveau, maar onmiskenbaar. Het meest geruststellende is dat de burgers van het ene land na het andere wakker worden uit hun democratische doezel. Misschien durven zij dat pas nu de vertrouwde dreiging uit het Oosten echt is verdampt. De verwarring aan deze kant van het democratisch gordijn is er niet minder groot om.

De helden van Maastricht worden op rapport geroepen. Om uit te leggen waarom het wenselijk is dat twaalf verschillende, maar alle op hun manier tekortschietende Europese democratieën zo snel mogelijk moeten doorgroeien naar een soort West-GOS zonder regering en zonder parlement in de klassieke betekenis van het woord.

En wanneer zij op reis zijn nodigen de mannen van Maastricht de andere helft van Europa uit er bij te komen, op goede gronden en met een wisselende mate van ruimhartigheid. Veel Europese burgers zullen dat solidair meevoelen, maar het aanstaande democratisch vacuüm kan er alleen maar nijpender van worden. Mensen in referendum-hokjes plegen zich dat soort ordinaire waarheid nog wel eens te bedenken. Tenzij hun, zoals in Ierland, wordt wijsgemaakt dat "Maastricht' hoofdzakelijk om "meer' of "minder meer' gaat.

De Euro-kenners verklaren om het hardst dat het zo allemaal niet zit, maar in navolging van de Denen, hebben gewone èn ingevoerde burgers in de grote landen om ons heen wel dat gevoel. Het vermoeden van ondoordacht doordouwen werd maandag nog eens treffend en niet-emotioneel verwoord door Lord Mackenzie-Stuart, oud-president van het Europese Hof van Justitie (1984 tot 1988). In The Times noemt hij de definitie van het voor "Maastricht' vitale begrip "subsidiariteit' “a rich and prime example of gobbledy-gook embracing simultaneously two opposed concepts of subsidiarity”.

Het zou niet de slechtste vorm van ontwikkelingshulp aan Rusland en omstreken zijn als Europa van het huidige democratisch onbehagen iets maakte. Bijvoorbeeld in Nederland, waar de voors en de tegens van "Europa' en "Maastricht' misschien wel het minst publiek zijn besproken. Een referendum kan helpen, maar als het technocratisch universum in de politiek niet vervangen wordt door hard werk, meedenken en verantwoorden op alle niveaus, dan blijft het Bengaals vuur met de betrouwbaarheid van een rotje.