Geweld aan slot van eerste dag ANC-acties

JOHANNESBURG, 17 JUNI. De massa-acties, waarmee het ANC de komende weken de regering wil dwingen haar opstelling in het vastgelopen overleg over een nieuwe grondwet te matigen, zijn gisteren vreedzaam begonnen, maar na zonsondergang verstoord door geweld.

Ondanks waarschuwingen van de kant van de regering dat de grote ANC-acties - marsen en werkonderbrekingen - neerkomen op een gewelddadige opstand van het ANC, bleven botsingen overdag uit. De regering deed geen beroep op de uit voorzorg opgeroepen leger-reservisten. Zuid-Afrika werd gisteren zo goed als lamgelegd door de stakingen. In het gebied rondom Johannesburg, het economische hart van Zuid-Afrika, bleef naar schatting negentig procent van de zwarten thuis. Uit andere gebieden kwamen lagere schattingen, maar overal was sprake van aanzienlijke steun voor het ANC-initiatief.

Die steun werd nog vergroot door het feit dat gisteren werd herdacht hoe op 16 juni 1976 de studenten- en scholierenopstand in Soweto uitbrak. Die opstand bracht een proces op gang dat uiteindelijk heeft geculmineerd in een meerpartijendialoog over een nieuwe, niet-raciale grondwet. Daarmee is 16 juni een symbool van de zwarte strijd voor principiële politieke rechten.

Na een mars door de straten van Soweto sprak ANC-voorzitter Nelson Mandela gisteren een massabijeenkomst in een voetbalstadion toe, waarbij hij opriep tot vrede in gebieden waar de afgelopen weken en maanden sprake is van geweld. “Het doden uit wraak helpt de gemeenschap niet en zal de strijd alleen maar in diskrediet brengen”, aldus Mandela tot naar schatting 35.000 toeschouwers. Hij veroordeelde ook oproepen van radicale ANC-leden om de strijd uit de zwarte townships te verplaatsen naar de blanke buurten. “Je kunt het geweld niet tot staan brengen door onschuldigen te vermoorden”, aldus Mandela, die de actie in de zin van de radicalen bestempelde als “een ramp van de allergrootste omvang”.

Hij herhaalde dat massale acties neerkomen op een vorm van vreedzaam protest, die in de hele wereld als een strategie van politieke druk wordt geaccepteerd.

Vele ANC-bijeenkomsten in heel Zuid-Afrika verliepen gisteren vreedzaam. Na het vallen van de avond kwam het echter tot eerste uitingen van geweld tussen aanhangers van het ANC en aanhangers van Inkatha. Volgens de jongste gegevens kwamen bij drie verschillende incidenten in Soweto in totaal twintig mensen om het leven.

Het programma van massa-actie is opgesteld uit protest tegen de impasse over details om de percentages die nodig zijn om aspecten van de nieuwe grondwet waarover binnen de Codesa (Conventie voor een Democratisch Zuid-Afrika) wordt onderhandeld, geratificeerd te krijgen. De regering eist ratificatie door driekwart van het parlement en een minderheidsveto voor blanken.

President De Klerk zei gisteren over het ANC en zijn protesten dat de regerende Nationale Partij “niet bereid is de ene vorm van dominering te vervangen door een andere vorm van dominering”.