Rijlessen en verlof houden gedetineerden in het gareel

HEERHUGOWAARD, 16 JUNI. Westlinge oogt van buiten als een moderne jeugdherberg. Een verzameling lage gebouwen tussen de bomen, met nauwelijks zichtbare beveiliging. De bewoners zitten op de binnenplaatsen van hun paviljoen met ontblote bovenlijven in de zon, als in een doorsnee volksbuurt. Alleen het kratje bier ontbreekt.

Westlinge is een half-open inrichting voor kortgestraften en voor langgestraften die het laatste deel van hun straf uitzitten om weer aan de maatschappij te wennen. Gedetineerden hebben alle gelegenheid om te ontsnappen. Overdag kunnen ze buiten de inrichting werken, een vakopleiding volgen of rijlessen nemen. Eens per maand mogen ze een weekeinde naar huis. Deze voorrechten houden, meer dan de beveiliging, de gedetineerden in het gareel. Wie een overtreding begaat, raakt zijn verlof kwijt. En wie een zware overtreding begaat, wordt teruggeplaatst naar een gesloten inrichting. “Deze inrichting wordt bijeengehouden door de consensus dat men er elders nog veel slechter aan toe is”, meent directeur J. van den Berg.

Toch keert in Westlinge tien procent van de gevangenen niet terug van weekendverlof, een veel hoger percentage dan in vergelijkbare inrichtingen. Vaak zijn de oorzaken gokschulden, ruzies met mede-gedetineerden of huiselijke problemen. Maar Van den Berg is ervan overtuigd dat het hoge percentage vooral veroorzaakt wordt door de unieke vorm van detentie in Westlinge: twee gevangenen op een slaapkamer, vier gevangenen op een appartement.

Begin jaren tachtig gaf de Tweede Kamer toestemming voor deze vorm van detentie in de voormalige appartementen voor Spaanse gastarbeiders van de Hoogovens, mits er geen precedentwerking van zou uitgaan. De ervaring die men in negen jaar heeft opgedaan met "twee op een kamer' is voor Van den Berg aanleiding om actief anti-propaganda te maken tegen dit systeem. “Het is misschien beheersbaar, maar dat is 24 uur eenzame opsluiting ook.”

Ruzies ontstaan met twee gedetineerden op een slaapkamer maar al te gemakkelijk. Over geluidsoverlast, diefstalletjes, persoonlijke hebbelijkheden - snurken scoort hoog als irritatiefactor - of de zender waarop de radio of televisie moet worden afgestemd. Er is meer kans op seksueel misbruik - “het is hier een taboe, maar het gebeurt natuurlijk gewoon”, zegt Van den Berg - en op samenzweringen tegen het personeel. De selectie van kamergenoten levert steeds opnieuw problemen op. Van den Berg: “Probeer een woonwagenbewoner en een Surinamer, of een alcoholist en een junkie maar op één kamer te zetten”. Bepaalde categorieën gedetineerden worden bij elkaar geplaatst, verslaafden (naar schatting een kwart van de populatie) bijvoorbeeld op paviljoen E.

Westlinge kent een zeer gemengde populatie. Kortgestraften, dienstweigeraars en witte-boordencriminelen delen de gevangenis met langgestraften die het laaste jaar van hun straf uitzitten. De dagindeling verschilt nauwelijks van die van een gesloten inrichting; een dagdeel werk en een dagdeel sport en educatie. Uniek is wel dat de gedetineerden gezamenlijk in één kantine eten en dat ze geld op zak mogen hebben, maximaal 175 gulden.

De gedetineerden zijn gegroepeerd in paviljoenen onder toezicht van een teamleider. De paviljoenen bestaan uit een aantal appartementen voor vier gevangenen. Elk appartement heeft een gezamenlijke huiskamer en twee slaapkamers. De gedetineerden hebben hun eigen sleutels; ook 's avonds gaat de deur niet op slot.

Wie na elf uur buiten zijn appartement wordt betrapt door de drie nachtwakers verliest zijn recht op verlof. Elke nacht wordt er een willekeurig paviljoen gecontroleerd op de aanwezigheid van de bewoners. Teamleider C. Reynenburg vermoedt desondanks dat er 's nachts nogal wat illegale uitstapjes plaatshebben: “Vroeger kon je tussen de bosjes de paden zien liggen waarlangs ze de inrichting verlieten. Dat lijkt door een extra omheining wat minder te zijn geworden, maar met drie surveillanten heb je natuurlijk geen enkel overzicht.”

De gedetineerden hebben weinig klachten over het regime in Westlinge, maar des te meer over het gebrek aan privacy. “Dat woord hoor ik liever niet”, zegt directeur Van den Berg. “Privacy is een luxe, daar gaat het helemaal niet om. Gevangenen worden apart opgesloten om negatieve onderlinge beïnvloeding te voorkomen. Zonder weekendverlof als beloning is dit systeem alleen met extra geweld in de hand te houden.”

Foto: Half-open inrichting Westlinge in Heerhugowaard.

Capaciteit: 50 "appartementen' voor 200 gedetineerden.

Afmetingen kamer: 3.50 x 3.50 x 2.90, voor twee personen

Minimaal aanwezig: opbergkast, bed en beddegoed, gordijnen, prikbord, wastafel. Gezamenlijk: tafels, stoelen, servies en bestek, televisie, radio, koelkast, broodtrommel. Verboden: elektrische apparatuur, huisdieren.

Personeel: 114 medewerkers.

Clientèle: langgestraften die het laatste deel van hun straf uitzitten, kortgestrafte "zelfmelders'.

Verblijfsduur: maximaal een jaar.