Op de "wereldtop' is erg veel gesneuveld

RIO DE JANEIRO, 15 JUNI. De tapijten zijn opgerold, de prullenmanden geleegd en het corps diplomatique is met vertrouwde weemoed uiteengegaan: Tot ziens in New York of Nairobi.

Twee weken zijn voorbij sinds het begin van de gisteren afgesloten VN-conferentie over milieu en ontwikkeling (UNCED) in Rio de Janeiro. In die twee weken heeft de wereld er bijna vier miljoen bewoners en een miljoen auto's bijgekregen en zijn ongeveer 1.400 soorten dieren en planten en een areaal bos ter grootte van Nederland verdwenen.

Toch is iedereen gisteren rustig gaan slapen. Even was de wereld nog voorgehouden dat "Rio' “de laatste kans” was om de Aarde te redden. Maar zo'n vaart blijkt het niet te lopen, of liever gezegd, de wereld is inmiddels gewend geraakt aan de vaart die het loopt. Nu luidt de jongste dagorder dat UNCED een “proces” in werking heeft gesteld dat de mammoettanker langzaam maar onontkoombaar zal afremmen.

De VN-conferentie over milieu en ontwikkeling is een krachtproef geweest. Nooit eerder is zo lang en door zoveel mensen vergaderd over zo'n allesomvattend onderwerp. Alle nationale en internationale belangen die op het spel stonden in aanmerking genomen, is het een wonder dat Agenda 21, het "actieplan voor duurzame ontwikkeling', nu is goedgekeurd en dat de verdragen en verklaringen zijn onderschreven door zo'n groot aantal landen. De secretaris-generaal van de UNCED, de Canadees Maurice Strong, heeft daarbij niet eens het paardemiddel van de hoofdelijke stemming hoeven toepassen. Op de grootste conferentie uit de wereldgeschiedenis is bij consensus overeenstemming bereikt.

Maar daarmee is tegelijkertijd de keerzijde getoond: in alle compromissen is erg veel gesneuveld.

Het klimaatverdrag is een schaduw geworden van zijn oorspronkelijke gedaante. Vooral de VS waren niet bereid zich te binden aan normen en tijdschema's voor drastische reductie van CO2-uitstoot. Weliswaar hebben de EG-landen na enig dwalen een verklaring afgelegd waarin zij zich verplichten niet te rusten voor de reducties een feit zijn, maar andere grote CO2-producenten als Canada, Japan en Australië verschuilen zich nu comfortabel achter de VS, die - Clean Air Act en Energy Bill ten spijt - nauwelijks bereid zijn gebleken de spilzucht van hun samenleving ter discussie te stellen.

De bossen moeten het doen met een verklaring, een "niet-bindende verklaring' nog wel, en niet het verdrag waarvoor vooral de VS zich hebben ingespannen. De huidige verklaring is een "kettingzaag'-verdrag, zeggen de "hardliners' onder de niet-gouvernementele organisaties. Daar zit veel in. Grote exporteurs van tropisch hardhout - zoals Brazilië, Maleisië en Indonesië - blijven het “soevereine recht” hebben hun bossen met het oog op kortstondige winst te gelde te maken.

Pag 4: Reeds toegezegde hulp krijgt "groen stempel'

Weliswaar spreekt de verklaring over “duurzame exploitatie”, maar wat dat is, wordt niet uitgelegd. In de praktijk komt dat vooralsnog meestal neer op herbebossing met eucalyptus, een goedkope, snelgroeiende plant, die binnen enkele jaren kan worden omgezet in cellulose en papierpulp. Eucalyptusbos bevat slechts een fractie van het leven dat het oorspronkelijke regenwoud onderhield, en heet niet voor niets de "groene woestijn'.

Hoewel inheemse bosbewoners over de hele wereld de laatste jaren steeds meer erkenning hebben gekregen, zijn hun rechten niet in een aparte paragraaf vastgelegd.

Het verdrag ter bescherming van flora, fauna en micro-organismen is het tweede verdrag dat onder invloed van de VS grote schade heeft opgelopen. Niet alleen is de VS verantwoordelijk voor de huidige tekst, die zwakker is dan nodig, ook weigeren de VS als enige land dit verdrag te tekenen, omdat het handelsbelangen zou schaden.

Arme landen horen gecompenseerd te worden voor de organismen die zij afstaan, bijvoorbeeld door een aandeel te krijgen in de biochemische kennis en de nieuwe technologieën die daaruit voortkomen, zo is de gedachte. De VS vinden echter dat deze snel groeiende tak van industrie daarmee gratis octrooirechten zou afstaan.

“Wij tekenen het biodiversiteitsverdrag weliswaar niet”, zei president Bush afgelopen vrijdag “maar wat wij op dit gebied presteren, gaat de normen van het verdrag ver te boven.” Dat moge zo zijn, dit weekeinde werd ook een uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof bekend die de aansprakelijkheid beperkt van Amerikaanse bedrijven door wier activiteiten biologische soorten met uitsterven worden bedreigd.

Gisteren werd ten slotte een akkoord bereikt over de lastigste paragraaf van Agenda 21, de financiën. De Nederlandse minister Pronk mocht met zijn collega's uit de EG weer eens overleggen over de twintig jaar oude VN-norm voor ontwikkelingshulp van 0,7 procent van het bruto nationaal produkt. Wanneer alle rijke landen die norm zouden naleven, is de begroting van Agenda 21 volgens schattingen voor het overgrote deel gedekt. Dat heeft echter niet zo mogen zijn. De listige formule waarin Pronk uiteindelijk de hele en halve toezeggingen minus die van de VS heeft weten te vatten is een geslaagde beschrijving van de status quo vóór "Rio'. Sommige landen doen iets, anderen doen hun best en nog weer andere landen doen niets. Zo was het en zo blijft het. “Dit zijn niets meer dan bezweringsformules”, zegt een Nederlandse diplomaat. “Agenda 21 moet betaald worden met een ongedekte cheque”, zegt een andere gedelegeerde.

Sommige landen hebben geld toegezegd voor "groene' projecten: Japan 7,7 miljard dollar in vijf jaar, Duitsland een niet nader genoemd bedrag voor het fonds voor mondiale milieuprojecten (GEF) van de Wereldbank en Canada een bedrag van 96 miljoen dollar, dat Canada twee jaar gelden ook als eens beloofde.

In hoeverre deze bedragen echter bestaan uit "nieuw geld' voor specifieke milieuprojecten is sterk de vraag. Vermoed wordt dat ze merendeels bestaan uit reeds toegewezen ontwikkelingsgelden, die voor de gelegenheid nu een “groen stempel” krijgen. Japan, de VS en Duitsland hebben bovendien aangegeven hun toezeggingen vooral te willen uitbetalen in bilaterale handelsrelaties. Dat wil zeggen: de ontvangende landen moeten die gelden besteden in transacties met het donorland, wat een manier is om het geld binnen de economie van de gever te houden. Aangenomen mag worden dat vele van de toekomstige "ontwikkelingsprojecten' neerkomen op, zeg, het kopen van een licentie om Mitsubishi's of Volkswagens te bouwen.

Er is veel te doen geweest over de vraag of "Rio' een nieuwe wereldorde heeft ingeluid, waarin het militaire evenwicht vervangen zou worden door een “mondiale milieu-veiligheid”. Vooral van Japan en de EG werd in dit opzicht veel verwacht. Maar de mooie woorden van Japan over de zegeningen van het "groene kapitalisme' zijn niet door de substantiële bijdragen gevolgd, waarover in april, na een conferentie van "eminente personen' in Tokio, nog werd gerept.

De EG heeft in Rio vooral geschutterd. Niet alleen door tot de laatste uren niet tot een financieel akkoord te kunnen komen, maar ook in de presentatie. Na de weigering van milieu-commissaris Ripa di Meana om naar Rio te komen en de malle vertoning rondom de "alternatieve klimaatverklaring', die er eerst niet en toen weer wel moest komen, bevestigde Commissievoorzitter Jacques Delors zaterdag het beeld. Vlak voordat hij zijn toespraak in de plenaire vergadering zou houden, besloot hij liever met de Franse president Mitterrand te willen terugreizen, en verliet hals over kop de vergadering, waarna directeur-generaal milieuzaken Laurens-Jan Brinkhorst als stand-in kon aantreden.

Een Commissie voor Duurzame Ontwikkeling gaat nu toezien op de uitvoering van Agenda 21. Wat de macht van die commissie wordt, blijft onduidelijk tot de 47ste Algemene Vergadering van de VN, in september. Dan moet blijken of deze comissie niet het zoveelste krachteloze VN-lichaam wordt, dat bovendien niet rechtstreeks aan de vergadering rapporteert, maar via de Economisch Sociale Commissie van de VN (Ecosoc), een lichaam van middelbare bureaucraten dat hard aan vers bloed toe is. Of wordt de nieuwe commissie toch een waakhond? Een klein en intelligent lichaam waarin expertise en autoriteit is verzameld, en waar misschien juist diegenen zitting in zouden hebben die de Pyrrhus-overwinning van UNCED bereikt hebben: Maurice Strong en de meester-voorzitter Tommy Koh.

Intussen moet blijken of deze conferentie misschien toch iets heeft veranderd: in het hoofd van de bezoekers, en van de toeschouwers over de hele wereld. Het idee dat zakendoen zonder milieu-normen in acht te nemen dom is, zal zeker terrein winnen, nu een aantal grote, internationale bedrijven zich heeft verenigd in een "International Business Council for Sustainable Development'.

Ook voor Brazilië lijkt het effect positief te zullen zijn: Rio was meer dan een pr-operatie voor Brazilië. Hoewel, de biljetten aan de duizenden taxi's zijn inmiddels vervangen. Rio is niet langer “het centrum van de wereld”. “Tijd om verder te rijden”, heet het nu, met een woordspeling op recyclen.

Foto: De staatsiefoto in Rio: een record-aantal staatshoofden en regeringsleiders bijeen. (Foto AFP)

De Cubaanse leider Fidel Castro passeert de Amerikaanse president Bush zonder blikken of woorden te wisselen. (Foro EPA)