Gniffelend vechten Kroaten om vrije pers

Met behulp van oude worgartikelen uit de communistische tijd, probeert de regering van Kroatië een van de laatste onafhankelijke kranten de mond te snoeren. Die wordt inmiddels steeds populairder.

SPLIT, 15 JUNI. Als elke woensdag ijlden vele Kroaten naar de kiosk om de Feral Tribune, de wekelijkse satirische bijlage van het in Split verschijnende dagblad Slobodna Dalmacija, aan te schaffen. In het treurige Kroatische medialandschap van deze kersverse staat, met zijn oorlogscensuur en propaganda voor de regerende HDZ-partij, is Slobodna Dalmacija, een onafhankelijke en serieuze krant, bijna het enige lichtpuntje. Maar naar de Feral Tribune kijkt het denkend deel der natie pas echt reikhalzend uit: daarin wordt met president Franjo Tudjman en andere, zichzelf buitensporig serieus nemende en tot autoritair optreden geneigde politici van Kroatië de draak gestoken - en niet zo zuinig ook.

Op deze woensdag in mei was het weer flink raak. Onder de kop "Eén rij, één klas, één school' publiceerde de krant, zonder commentaar, drie klassefoto's van achtereenvolgens Hitler, Stalin en Tudjman. Het hilarisch effect ontstond omdat de drie leiders in de dop een opvallend eendere plaats innemen op hun foto: op de bovenste rij, duidelijk boven hun klasgenootjes uittorenend, de heersersblik reeds op het gelaat.

Sinds deze publicatie is het oorlog tussen de regerende partij HDZ in Kroatië, waarvan ook president Tudjman deel uitmaakt, en de weinige serieuze kranten van de republiek die niet onder directe controle van diezelfde HDZ staan. Het enige kwaliteits-weekblad, Danas, heeft deze week de geest gegeven - om zeep geholpen door een bestuursraad van in meerderheid HDZ-leden die geen nieuw kredieten meer in het blad wilden steken, zeggen de critici. Maar bij Slobodna Dalmacija geeft men de strijd niet zo gauw op. “Wij zijn een zeer winstgevende onderneming”, beklemtoont de directeur van de krant, Martin Maraca. “En ze weten dat wij na elke stap van hen terugslaan”.

De HDZ voert de strijd vooral op het strafrechtelijk front en dreigt met vervolging van journalisten die zich afkeurend over de leiders van de nieuwbakken nationale staat Kroatië uitlaten. Viktor Ivancic, chef van de Feral Tribune kreeg daags na de fotoserie een schriftelijke aanzegging van mogelijke strafvervolging op grond van belediging van het staatshoofd. Ivancic is nu op bezoek in de Verenigde Staten.

De dreigende papieren werden verstuurd door Vadislav Seks, een politicus op de uiterst rechtervleugel van de HDZ en verklaard voorstander van een "ethnisch rein' Kroatië, die het bij de jongste kabinetshervorming dit jaar tot hoofd van het openbaar ministerie van de republiek heeft gebracht. Seks, in de communistische tijd bekend als dissident, maakt als openbare aanklager ironisch genoeg gebruik van een typisch knevelartikel in de uit de communistische tijd daterende Kroatische strafwet, dat de “verspreiding van leugens” verbiedt, in het bijzonder wanneer deze tegen het staatsbelang gericht zijn.

De aanleiding voor Seks' ijver is niet ver te zoeken. Tudjman en de HDZ zijn van plan om deze zomer, terwijl de bloedige oorlog met het Joegoslavische leger en de Servische eenheden nog volop woedt, hun toch al aanzienlijke parlementaire overwicht nog verder kracht bij te zetten door nieuwe verkiezingen. “Hun greep op de grootste krant van het land, de Vecerni List in Zagreb, en de televisie is volkomen”, meent een Kroatisch journalist. “Nu willen ze af van die lastposten van de Slobodna Dalmacija, ook al omdat die krant door het feit dat de andere kranten treurige propagandakrantjes zijn, steeds groter wordt.”

Zo ziet directeur Maraca van de Slobodna Dalmacija het ook. “Onze betaalde oplage groeit met een procent per week”, vertelt hij in zijn kantoor in Split, minzaam glimlachend want de krachtmeting met de machthebbers in Kroatië lijkt hem enigszins te amuseren. “Onze groei is temeer opmerkelijk in het licht van het dalend welvaartspeil in Kroatië”, merkt hij op. Weliswaar is de krant nog lang niet terug op het vooroorlogse niveau van 170.000 betaalde exemplaren - door het wegvallen van de verspreiding in andere republieken dan Kroatië en in de bezette gebieden. Maar Slobodna Dalmacija omvat behalve het dagblad van deze naam ook nog een succesvol weekblad, een drukkerij, een transportonderneming en 250 verkooppunten. Met duizend werknemers en een jaaromzet ter waarde van ongeveer 22 miljoen gulden is Slobodna Dalmacija een alleszins gezonde onderneming, aldus zijn directeur.

Dat laatste is van groot belang, omdat de HDZ-regering ook bedrijfsorganisatorisch de oorlog tegen de onafhankelijkheid van de krant heeft ingezet. Om de krant aan de invloed van het oude communistische establishment te onttrekken, is de onderneming Slobodna Dalmacija in 1990 van een in feite door de staat beheerd bedrijf omgevormd tot een aandelenmaatschappij, met 61 procent van de aandelen in handen van de werknemers van het bedrijf. De huidige HDZ-autoriteiten weigeren deze onderneming in het handelsregister op te nemen, omdat de structuurverandering plaats had op grond van wetgeving uit het oude, thans door de HDZ gehate Joegoslavië.

“Het administratieve hof van Kroatië heeft ons in februari in het gelijk gesteld”, vertelt directeur Maraca, “maar men blijft weigeren zich daarbij neer te leggen. Ja, op één voorwaarde willen de autoriteiten ons wel in het handelsregister opnemen: dat er HDZ-leden benoemd worden tot directeur, tot hoofdredacteur en in de bestuursraad. Ik hoef u niet uit te leggen dat het dan spoedig gebeurd is met de onafhankelijkheid van de krant.”

De journalisten van Slobodna Dalmacija zijn niet de enigen die door openbare aanklager Seks het vuur aan de schenen wordt gelegd. Ook een aankondiging van strafrechterlijk vooronderzoek ontving de populaire satirica Tatja Torbarina, omdat zij zich in het weekblad Globus had verstout tot een fictieve conversatie in huize Tudjman, en de vraag had opgeworpen waarom de president van een landje van vier miljoen inwoners per regeringsstraaljet naar de Verenigde Staten in New York vliegt, als er ook comfortabele lijnvluchten gaan. De oppositionele, Servische politicus Milan Pupovac ontving een gerechtelijk schrijven, omdat hij had gezegd dat veel orthodoxe (Servische) ouders in Kroatië hun kinderen uit voorzorg tot katholieken (Kroaten) laten omdopen. In een vraaggesprek heeft Seks zich laten ontvallen dat wat hem betreft iedereen die zinspeelt op de mogelijkheid van toekomstige samenwerking tussen de republieken van het voormalige Joegoslavië, zich schuldig maakt aan een misdaad tegen de Kroatische onafhankelijkheid.

Zichtbaar pijnlijk getroffen zei Tudjman onlangs op een persconferentie de gewraakte serie klassefoto's in de Feral Tribune niet zelf te hebben gezien en zich dus niet over het strafbare karakter van de publicatie te kunnen uitlaten. In de ogen van de meeste zijner landgenoten heeft de president daarmee zeker veel gemist. Misschien kan hij met de Feral Tribune van deze week zijn voordeel doen: daarin staat een "brief van Seks', die Tudjman aanklaagt wegens staatsgevaarlijke activiteit. De president van Kroatië, aldus "Seks', brengt de goede naam van Kroatie in gevaar omdat hij zich uitgeeft voor dezelfde Tudjman die eens generaal van het Joegoslavische leger was en auteur van het toonaangevende handboek voor jonge communisten, “Wegen der revolutie”.

Foto: Aan het Kroatisch front moeten de mannen het doen met kranten als deze, de Vecernji List, die vol oorlogspropaganda en lofzangen aan de regerende HDZ-partij staan.