EG; Monnet achterstevoren

De uitslag van het referendum in Denemarken heeft aanleiding gegeven voor een golf van wantrouwen tegen verdere Europese integratie. Doet de EG er daarom niet beter aan de Europese Unie maar te vergeten en zich te beperken tot de veelgeprezen interne markt? Die vraag kan worden beantwoord met: de omgekeerde theorie van Monnet.

De Europese integratie verloopt zoals de Fransman Jean Monnet het heeft bedacht: begin met het integreren van praktische zaken, en dan volgt uit het een het ander. Een vrij verkeer van werknemers bijvoorbeeld vraagt om regelingen voor de erkenning van diploma's, voor de sociale verzekeringen en voor de studiebeurs van buitenlandse kinderen. Europa wordt één, met stapjes zo klein dat menig burger en parlementariër ze niet eens altijd merkt.

Het Verdrag van Maastricht is ook zo'n stap, maar dan groter. Na 35 jaar nadert de interne markt zijn voltooiing. Met de 1992-richtlijnen van de Europese Commissie moet de concurrentievervalsing tussen producenten uit verschillende lidstaten op 1 januari volgend jaar zijn opgeheven. Maar op een markt is één munt nodig. Schommelende wisselkoersen tussen verschillende nationale valuta blijven anders de handel belemmeren. Net als verschillende vormen van belastingheffing bijvoorbeeld. Een goed functionerende interne markt vraagt dus om een "monetaire unie'.

En ook een monetaire unie vraagt - à la Monnet - om meer. Zoals bondskanselier Kohl en president Mitterrand in 1990 opperden: als de lidstaten economische besluiten nemen die raken aan de nationale soevereiniteit, moet daarvoor een democratisch kader komen. En als die monetaire unie één buitengrens heeft is ook één buitenlandse politiek nodig.

Maar met de ratificatie van het verdrag over de monetaire en politieke unie is het moment aangebroken dat ook buiten de kleine kring van experts wordt gevoeld dat de methode-Monnet wordt gevolgd. Het moment waarop duidelijk wordt dat veel zaken niet meer in de eigen hoofdstad, maar elders worden beslist. Het is een moment waarop de treinreiziger wakkerschrikt die aan het begin van de rit is ingedut. Hij wil zich er voor alles van vergewissen dat de voortdenderende trein wel in de goede richting gaat. Het Verdrag van Maastricht bevat weinig geruststellends om de vrees weg te nemen dat hier een spooktrein rijdt: gedetailleerde artikelen over economie, een broddeltekst over buitenlandse politiek en bijna niets over democratische controle. De interne markt is goed, maar dit gaat wel erg ver. Een ruk aan de noodrem ligt voor de hand.

Stel dat het verdrag niet wordt geratificeerd, dat er niets voor in de plaats komt en dat de integratie na de instelling van de interne markt op 1 januari 1993 niet verder wordt verdiept, zoals sommige regeringen willen. Dat is het moment waarop de methode van Monnet is uitgewerkt. Het bedrijfsleven zal weliswaar op eigen kracht - fusies, overnames - met de Europeanisering doorgaan, maar zonder monetaire unie komt de interne markt niet af. Nationale overheden zullen manieren blijven vinden om elkaars industrieën dwars te zitten. Een autoriteit die namens alle deelnemers op die markt voldoende regels kan opstellen en handhaven, zoals een Europese Centrale Bank, ontbreekt.

Vervolgens zal de stappen-methode achterstevoren werken. Zonder goedwerkende interne markt, of het streven daarnaar, vervalt voor de meeste lidstaten de ratio van de Europese integratie. Zij zullen bevoegdheden renationaliseren. De zeggenschap van de Commissie wordt uitgekleed, uitspraken van het Europese Hof verliezen gezag. Samenwerking tussen regeringen komt weer in de plaats van het "poolen' van macht in gemeenschappelijke instellingen. Op de interne markt duiken weer handelsbarrières op, er is geen instelling om ze te slechten en ten slotte valt de ene markt en daarmee in feite de Gemeenschap uit elkaar.

Onduidelijk is waar desintegratie eindigt. Een gewapend conflict is ondenkbaar, en dat was het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en Joegoslavië ook. Maar de vraag of de twaalf EG-landen de monetaire unie kunnen schrappen en toch volop kunnen profiteren van de interne markt heeft in elk geval als antwoord: neen - niet volgens de omgekeerde theorie van Monnet.