Vier waakganzen begrazen grasperken rond gevangenis

LEEUWARDEN, 12 JUNI. Het verblijf in de Marwei begint voor de gedetineerden met een vaste routine. Inschrijving, foto's, vingerafdrukken, visitatie, douche, kleding- en bagagecontrole en tenslotte de uitreiking van lakens en badhanddoeken door de "badmeester'. Op een van de kaarsrechte gangen van 72 of 48 cellen wacht hen de negen vierkante meter die ze de komende twee maanden of twintig jaar mogen bewonen.

Soms arriveert de gevangene in een privé-auto, met een zwaar escorte. Dan betreft het een vluchtgevaarlijke crimineel van de extra beveiligde inrichting (EBI), waar in de Marwei twaalf cellen voor zijn gereserveerd. Van de overige cellen is de helft bestemd voor kortgestraften (minder dan zes maanden) en de helft voor langgestraften.

De bewegingsvrijheid van de gevangenen is groter dan in de huizen van bewaring - met de juiste pasjes kunnen gedetineerden zich tijdens het dagprogramma vrijelijk door grote delen van de gevangenis bewegen. Een halve dag arbeid is verplicht en eenmaal in de zes weken is er de mogelijkheid tot "bezoek zonder toezicht'(BZT).

BZT is een voorrecht, maar ook een veiligheidsrisico. Drugs worden vaak langs deze weg de gevangenis binnengesmokkeld. (“Van gat tot gat”, zegt een medewerker.) De gang langs de metaaldetector en de verplichte visitatie na het BZT verandert hier weinig aan.

Het smokkelpotentieel van het BZT is een voorbeeld van het problematische evenwicht tussen beveiliging en beheersing. Een teveel aan beveiliging zorgt voor een gespannen verhouding tussen gevangenen en personeel, die de beheersbaarheid weer niet ten goede komt. De Marwei onderschrijft de Nederlandse penitentiaire filosofie: hoe dragelijker het bestaan van de gedetineerden, des te minder problemen ze veroorzaken.

De PIW'ers (penitentiaire inrichtingswerkers) zijn ongewapend. Ze kunnen een gedetineerde bij wangedrag hoogstens "op rapport' zetten, waarop sancties volgen. Een verblijf in een van de zes isoleercellen geldt als paardemiddel. In zeer ernstige gevallen wordt de gedetineerde op "de fiets' gebonden, een stalen bed. Volgens J. Merkus, directeur van de Marwei, is dat in het driejarig bestaan van zijn gevangenis slechts eenmaal voorgekomen.

De beveiliging weegt zwaar in een gevangenis met 120 langgestraften. Maar op dit punt heeft de Marwei geen slechte reputatie. Tot dusver slaagde slechts een ontsnapping. Een voorman van een drugbende werd vorig jaar van de binnenplaats opgepikt door een gekaapte helikopter. Sindsdien zijn er geen uitbraakpogingen ondernomen.

De leiding wijt dit aan de architectuur van de gevangenis. Zo is er bijvoorbeeld een brede, door camera's bestreken strook tussen binnen- en buitenmuur. Door royaal gebruik van glas en weinig dode hoeken blijft de gevangenis zeer overzichtelijk. Daarnaast maakt men sinds april gebruik van waakganzen. Vier brandganzen begrazen de grasperken rond de gevangenis en slaan - in theorie vooralsnog - alarm bij elke uitbraakpoging.

De dag begint in de Marwei om zeven uur. Gedetineerden moeten na het ontbijt aan de slag in de houtwerkplaats, de wasserij, het montagebedrijf of de drukkerij. Na een uur middagrust in de cel volgt 's middags sport en recreatie. Het weekloon bedraagt 55 gulden voor langgestraften en 27,50 voor kortgestraften. Gedetineerden kunnen een studie verkiezen boven werk, maar ze moeten dan wel resultaten kunnen tonen.

Bestuurlijke ervaring kunnen de gedetineerden opdoen in een veelheid aan commissies. De belangrijkste is de gedetineerdencommissie, die regelmatig overleg pleegt over de dagelijkse gang van zaken. Ook is er een voedingscommissie, die waakt over de kwaliteit van het eten. Voor zover dat nodig is, want binnen de gevangenis floreren een groot aantal "kookgroepjes'.

De directie is bijzonder trots op de milieucommissie, die met de leiding meedenkt over een zo groen mogelijk detentiesysteem. Het is niet altijd eenvoudig om vrijwilligers voor al deze inspraakorganen te vinden. “Maar er zijn een aantal professionele bestuurders onder de gedetineerden”, zegt Merkus.

Regelmatig worden de gedetineerden vergast op culturele of sportieve evenementen en voor feestavonden is er een alcoholvrije "gedetineerdenbar'.

De Marwei kent een wachtlijst, de bezetting is tussen de 95 en 100 procent. Voor "twee op een cel' zijn de cellen in de Marwei te klein, meent Merkus. Voor het overige ontgaat hem de relevantie van de huidige discussie: “Iedereen die al wat langer rondloopt in de gevangeniswereld, weet dat het in huizen van bewaring met ruime cellen heel gewoon is om twee, drie of vier man op een cel te plaatsen.”

Foto: Penitentiaire inrichting De Marwei, Leeuwarden

Capaciteit: 252 cellen

Afmetingen cel: 2,00 x 4,50 x 2,80

Minimaal aanwezig: opbergkast, bureau-unit, twee stoelen, bed(degoed), gordijnen, prikbord, toilet, wastafel, radio, intercom, serviesgoed en bestek, schoonmaakmateriaal, broodtrommel, asbak, informatiemap.

Toegestaan: CD-speler, televisie, walkman, PC of spelcomputer zonder zend- of opnamemogelijkheden, aquarium met twee vissen, kooi met twee vogels.

Personeel: 225 medewerkers, 15 part-timers.

Clientèle: kort en lang gestraften.

Verblijfsduur: onbeperkt.