Hoet weert conceptuele kunst op Documenta

De Documenta duurt tot 20 september. Dag. geopend van 10.30u-19.30u. Catalogus 95 D-mark.

KASSEL, 12 JUNI. Het meest opvallend aan de negende Documenta, de vijfjaarlijkse moderne kunsttentoonstelling in Kassel, die vanavond geopend wordt, is het ontbreken van een programma of concept. Artistiek leider Jan Hoet, de Gentse museumdirecteur die in 1986 met de tentoonstelling Chambres d'amis internationale bekendheid kreeg, benadrukte dit nog eens op de persconferentie: hij heeft de kunstenaars intuïtief gekozen. Hij vermeed het naar zijn zeggen zelfs om met hen over een concept te spreken, omdat hij “niet wilde dat ze zich geprogrammeerd zouden voelen”.

Toch verlangde Hoet wel iets speciaals van de kunst voor "zijn' Documenta. Hij zocht naar kunstenaars die “zich verzetten tegen het verlies van het lichaam in onze maatschappij”. Als voorbeelden voor dit "verlies van het lichaam' noemde Hoet de onverschilligheid jegens de groeiende armoede in de Derde Wereld, de ziekte Aids, en de invloed van de elektronica zoals tijdens de Golfoorlog door de media werd gedemonstreerd toen het menselijk lijden geheel onzichtbaar bleef.

Daarom weert Hoet conceptuele kunst van zijn tentoonstelling en koos hij kunstwerken die iets op een concrete manier zichtbaar maken. Taalkunstenaars als Lawrence Weiner zijn er dus niet bij, en ook een "verticale aardkilometer', een van de meest besproken kunstwerken in de geschiedenis van de Documenta (een onzichtbare paal in de aarde van Walter de Maria, 1977) zal men er niet aantreffen. Zwaarwichtige theorieën komen aan Hoets Documenta helemaal niet te pas. Het kunstwerk zèlf staat hier centraal, een opzet waarin hij, zo is tenminste de eerste indruk, geslaagd is.

De tentoonstelling is verspreid over een achttal plekken. De belangrijkste is als vanouds het Museum Fridericianum. De Orangerie is wegens restauratiewerkzaamheden niet beschikbaar; in plaats daarvan is een nieuwe "Documenta-Halle' gebouwd, een constructie van glas met een oppervlakte van 1400 vierkante meter, grenzend aan het Theaterplatz.

Tijdelijke expositieruimte is gebouwd op de Karlsaue, in de vorm van enkele paviljoens die op treinwagons lijken. Ook de Neue Galerie en het Ottoneum maken weer deel uit van de Documenta. De totale vloeroppervlakte bedraagt 8.654 vierkante meter. Ruim dertig exposanten hebben bovendien hun werk of installatie buiten gerealiseerd.

Met 190 deelnemers uit dertig landen is dit de grootste Documenta tot dusverre. Dit geldt ook voor de kosten die rond de 16 miljoen D-mark bedragen (ter vergelijking: Documenta acht kostte 10 miljoen D-mark, er deden 146 kunstenaars aan mee). Verwacht wordt dat het bezoekersaantal het aantal van vorige keer (487.000) ruim zal overschrijden.

Het merendeel van de exposanten, 48, is afkomstig uit Amerika, 27 komen uit Duitsland en 12 kunstenaars zijn landgenoten van Hoet. Het aantal deelnemers uit Oost-Europa is kleiner dan verwacht, negen, waarvan slechts drie Russen, namelijk Ilya Kabakov, Maria Serebriakova en Constantin Zvezdochotov. Het aantal Nederlandse exposanten is zeer gering, slechts vier: Marina Abramovic (in feite een Joegoslavische), Marlène Dumas (in feite een Zuidafrikaanse), Irene Fortuyn en Henk Visch. Dit feit wordt enigszins goedgemaakt doordat Hoet in zijn "eregalerij' een Nederlander opnam, René Daniëls. In de "Zwehrenturm', de toren die bereikbaar is via het Fridericianum, richtte hij een kleine expositie in, getiteld "Het collectieve geheugen', van acht kunstwerken die hij beschouwt als sleutelwerken voor de hedendaagse kunst. Het zijn acht “revolutionaire kunstwerken” waarin “extreme vernieuwingen geformuleerd werden die bepalend zijn voor het engagement van de kunstenaars op de Documenta'. Het zijn onder andere het beroemde schilderij "De dood van Marat' (1792) van Jacques-Louis David uit het Louvre, voor het eerst in Duitsland te zien en volgens Hoet “het beginpunt van de moderne tijd”; het "Zelfportret met bloemenhoed' (1883) van de Belg James Ensor, waarmee Ensor “de kunstenaar als buitenstaander portretteerde”; het bekende "Waar ga je naar toe?”, portret van een Tahitiaanse vrouw (1892) van Paul Gaugin; en de installatie "Economische waarden' van Joseph Beuys. Een mooi schilderij van René Daniëls, een diepblauwe, gedeeltelijk met zwart weggeschilderde tentoonstellingszaal, is gecombineerd met het beeld "De Neus' van Alberto Giacometti. Daniëls, die pas 42 jaar oud is, kreeg enkele jaren geleden een hersenbloeding en kan niet meer werken. Volgens Hoet zal het werk van Daniëls nog van grote invloed zijn op jongere kunstenaars.

Hoet vermeldde ten slotte op de persconferentie dat aan deze Documenta voor het eerst kunstenaars uit de Derde Wereld meedoen. Het zijn er echter slechts elf, hoofdzakelijk afkomstig uit Brazilië. Maar tegelijk met de Documenta is in Kassel een grote expositie (honderd exposanten op tien plekken) te zien van kunst uit Azië, Afrika en Latijns-Amerika, getiteld "Begegnung mit den anderen'. De organisator is de Egyptenaar en Kasselse docent aan de Gesamthochschule in textielontwerp Hamdi el Attar.