Vrijplaatsen

Sommige mensen menen werkelijk een punt te scoren als ze zich laatdunkend uitlaten over het alomtegenwoordige “Have a nice day”, wat je in Amerika al gauw drie tot vier keer per dag te horen krijgt van onbekenden. Wie zich er aan ergert komt onvermijdelijk met de hypocrisie van de Amerikaanse cultuur aanzetten: want dat menen ze toch niet echt, al die supermarktcaissières, die kaartjesverkopers en taxichauffeurs?

Nee, dat menen ze niet, of vaak ook wel, wie zal het zeggen. De vraag doet niet terzake, omdat de uitdrukking zelf niets betekent. “Have a nice day” is een code die het eindpunt van een interactie markeert, meer niet. Wie er meer achter zoekt is een beklagenswaardige, niet alleen omdat hij in een leegte graaft, maar vooral omdat hij niet in staat is tot symbolisch taalgebruik. Deze mensen verzinken ook in gepeins bij de vraag “Hoe gaat het”, wat alweer geen vraag is, maar een standaard conversatie-opening. Pas na het standaard antwoord "goed' kan er begonnen worden met het doornemen van narigheid.

Zonder dit soort formaliteiten zou het menselijk verkeer er een stuk moeizamer op worden. Er is een inleiding nodig, een bevestiging dat de situatie niet anders is dan je zou mogen verwachten. Een klerenverkoper die uit het niets opduikt en vraagt: “Is deze trui misschien iets voor u?” zal zijn potentiële klant aan het schrikken brengen. De juiste procedure is “Kan ik u ergens mee helpen?” In Amerika gaat aan die vraag eerst nog de opmerking “How are you today” (zonder vraagteken) vooraf. Antwoord is altijd "fine', ook al ben je uit op een pak voor een begrafenis. Die relatief uitgebreide inleidende, en uitleidende formaliteiten (“enjoy your suit, have a nice day, come again”) zijn ook wel bedoeld om een aangename sfeer op te roepen, maar ze hoeven niet letterlijk genomen te worden. De miljoenen mensen ter wereld die dagelijks "adios' tegen elkaar roepen, verwachten ook niet dat hun eerstkomende weerzien zich voor het aangezicht van God zal afspelen.

Een tijdje geleden las ik in de economiebijlage van deze krant een stuk van een hoogleraar in de managementkunde (Manfred Kets de Vries heet hij) die zich eraan stoorde dat het personeel van Disneyland getraind werd om vriendelijk en beleefd te zijn tegen de klanten en vooral veel te glimlachen. In de Disney-parken lopen zelfs controleurs op chagrijnigheid rond. Het gedrag dat aldus vertoond werd vond Kets de Vries huichelachtig en gevaarlijk, want door indoctrinatie tot stand gekomen. Niet dat hij grofheid en norsheid voorstaat, maar een huichel-glimlach is wel minder echt en kan tot depersonalisatie en depressie leiden. Deze professor, tevens psychoanalyticus, is geporteerd voor echte gevoelens op het werk die elke dag "gepolst' moeten worden door de chef in de rol van psychiater of sociaal werker, want daarin betoont zich uitmuntend leiderschap.

En dan komt de rest vanzelf, neem ik aan: beleefdheid van binnenuit, een stralende glimlach, maar ook norsheid, waarachter een zware tragedie schuilgaat, en die daarmee geëxcuseerd is. Wat een wonderlijk naïeve manier om tegen gevoelens aan te kijken, en dat voor een psychoanalyticus. Gevoelens zijn zo'n beetje het meest explosieve materiaal dat mensen in zich herbergen. Je moet er niet aan denken dat die ineens in rauwe vorm op de werkplek losgelaten zouden worden. Beleefdheid heeft daar niets mee te maken. Dat zijn alleen maar conventies ter versoepeling van de sociale omgang. Of de tentoongespreide welwillendheid wel of niet is gemeend is irrelevant. Dat degene die met voorkomendheid bejegend wordt zelf een aangenaam gevoel krijgt is in ieder geval geen reden om het beleefde gedrag als huichelachtig aan te merken.

Het hele onderscheid tussen echte en onechte gevoelens heeft geen enkele zin, want wie zich overgeeft aan een zogenaamd onechte emotie (beleefd en vriendelijk zijn, terwijl je denkt “wat een rotkop heeft dat mens”) zal zich na verloop van tijd inderdaad vriendelijk voelen, omdat die rotkop liefjes glimlacht en misschien zelfs wel iets grappigs zegt. Maar zelfs dan heeft het allemaal nog geen enkele betekenis, behalve dan dat er weer een interactie tussen onbekenden voorspoedig verlopen is.

“Have a nice day”, “Enjoy yourself”, “Nice talking to you”, het zijn vrijplaatsen in de conversatie. Niemand mag aan je komen, je doet niemand kwaad.