Sluis Amstel moet openblijven: water wordt niet ververst; Stank dreigt voor Amsterdam

AMSTERDAM, 10 JUNI. Kokhalzend over de gracht, de toeristen verjaagd, de vissen dood. De dampen die uit de grachten optrekken houden de stad gevangen in een ziekmakende stank. Dit is de zeer nabije toekomst die de dienst riool- en waterbeheersing Amsterdam voorspelt. Niet wegens een chemisch ongeval, een epidemie of een natuurramp, maar gewoon omdat vier ambtelijke diensten vier verschillende opvattingen hebben over hoe een oude sluis bediend moet worden.

Het witte houtwerk van de Amstelsluis, voor theater Carré, schittert in de zon. Sluiswachter Mouton staat voor het gebouwtje in het midden van het pittoreske bouwsel dat “nu al driehonderd jaar het waterverkeer in het keurslijf van vier geulen perst en zorgt voor de dagelijkse verversing van de stadswateren” - zoals het blad "Ons Amsterdam' deze "roofridderburcht in Amstel' bij haar 300-jarig bestaan in 1973 beschreef. “We bedienen deze sluis gewoon met de hand, net zoals toen hij gebouwd werd. We roepen al jaren dat er iets moet gebeuren. En nu zijn de poppen dus aan het dansen”, zegt Mouton. Hij wijst naar de ranke houten bomen waarmee de sluisdeuren moeten worden dichtgeduwd. Zondagnacht ging er iets mis. Een van de bomen knapte, toen twee van Moutons ondergeschikten aan de lier draaiden om de zware houten sluisdeuren te sluiten. “Het scheelde een haar of ze waren er niet meer geweest”, vertelt Mouton. En het was niet de eerste keer.

Vandaag hebben Mouton en zijn mensen het rustig. Er hoeft niet meer aan lieren gedraaid. Op last van de arbeidsinspectie mag geen mensenhand de sluisdeuren meer openen of sluiten. Onmiddellijk na het ongeluk verzegelde de inspectie de bomen en maakte verbaal op tegen Moutons werkgever, de Dienst Sluis- brug- en havengelden. “Al aan het begin dit jaar hebben we geëist dat er iets aan die sluis gebeurt”, zegt hoofdinspecteur Straatsma van de arbeidsinspectie Noord-Holland. De inspectie wil dat binnen twee jaar de "nostalgische poespas' van bomen en kettingen vervangen wordt door elektronische bediening. “Het is levengevaarlijk en bovendien loodzwaar om met de hand die deuren dicht te duwen.”

Volgens commandeur van de binnenvaart Zegers van de Dienst Sluis- brug- en havengelden is er “een gedachtenontwikkeling gaande om de sluis op termijn mechanisch te gaan bedienen”. De dienst is echter onlangs in beroep gegaan tegen de eis van de arbeidsinspectie tot mechanisering. Immers, zo meent Dienst-commandeur van de binnenvaart Zegers, er komt een forse investering bij kijken. En dan heb je nog monumentenzorg. Die laat niet zomaar prutsen aan een project dat door de toenmalige Schepen van Amsterdam, Joannes Hudde werd ontworpen om de kwestie van “den ondraaglijcken stank” in de Amsterdamse grachten tegen te gaan. Heel wat weerstand moest Hudde overwinnen om een “verkeersobstakel” aan te leggen in de rivier waaraan Amsterdam zijn groei te danken had. Toen de sluis klaar was werd de Amstel “die gemeenlijk geen ander water teruggaf dan 't gene al lang in de stad gestaan had en zeer vuil was twee malen in den tijd van vierentwintig uuren, door middel van IJwater ververscht”. Het was een hele vooruitgang voor een stad die zo notoir stonk dat hoge gasten als keizer Karel V na een nacht in de stad te hebben doorgebracht weigerde om er nog één dag te blijven.

“Dat krijgen we dus over paar dagen weer opnieuw”, zegt sluiswachter Mouton terwijl hij op een plezierbootje toeloopt dat door de sluis komt ingevaren. “Dat gaat allejezus stinken hier”. De roodverbrande man aan het roer vraagt Mouton hoe laat de sluisdeuren vanavond sluiten. “Oh, blijven ze open? Mooi zo. Dan hoeven we ons niet te haasten”. Nadat de arbeidsinspectie zondagnacht de bomen had verzegeld, trokken sleepboten van de gemeente de deuren van sluizen maandag weer open. “Sluizen dicht betekent een stremming van de scheepvaart. Sluizen open betekent geen waterverversing. We hebben het scheepvaartbelang laten prevaleren”, legt B. Dahmen uit. Hij is hoofd infrastructuur van de dienst die de sluis beheert. Na het ongeluk is hij gaan kijken. Zijn dienst moet de reparaties plegen en zorgen dat de sluis weer werkt. Wat gaat hij nu doen? “Niets. Helemaal niets. Ik wacht gewoon af wat ze beslissen.”

Een beslissing ligt niet in het verschiet. De arbeidsinspectie wil dat de houten bomen voorlopig vervangen worden door ijzeren balken. Dahmen ziet daar niets in: “Als je die houten bomen door staal gaat vervangen krijg je nog meer ellende. Staal waarschuwt niet. Hout hoor je tenminste op tijd kraken”. Geen hout, geen staal, geen elektronische bediening. Wat moet er dan gebeuren?

“De arbeidsinspectie moet het embargo opheffen”, zegt een woordvoerder van de dienst riool- en waterbeheersing. “Ze hebben het al eeuwen met die bomen gedaan. Dan moeten ze maar gewoon een beetje beter uitkijken”.

Bij de dienst Sluis- brug- en havengelden zijn ze hiermee niet eens. “We moeten die hele constructie doorrekenen. En dan besluiten wat we doen.” Mouton draait de punten van zijn walrussnor op: “Ze kunnen tegenwoordig naar Mars, maar een oude sluis laten werken is te moeilijk”, zegt hij.

Foto: De Amstelsluizen staan sinds gisteren open. (Foto NRC Handelsblad / Maurice Boyer)