Jeltsin lijkt zijn greep wat te verliezen

MOSKOU, 10 JUNI. Gaat het eigenlijk wel goed met Boris Jeltsin? Het heeft er alle schijn van dat de dompteur van het communisme zijn greep op de hervormingen een beetje aan het verliezen is. Of is het allemaal “spel”, zoals de politiek in Rusland wordt genoemd, en is de president dezer dagen gewoon als vanouds in de weer met kremlinologische manoeuvres die altijd bij de Russische werkelijkheid hoorden en nog steeds horen?

Zoals een oude partijganger betaamt, heeft hij zichzelf tot nu toe uit de wind weten te houden. Niemand die derhalve aan zijn stoel durft te morrelen. Maar in zijn naaste omgeving vallen de klappen. En dat komt zijn populariteit in de opiniepeilingen dan ook niet ten goede. Wat die enquêtes ook waard mogen zijn, voor het eerst sinds hij een jaar geleden tot president werd gekozen, heeft een meerderheid van de bevolking geen onvoorwaardelijk vertrouwen meer in hem.

Het gevecht om de macht, waarin Jeltsin nu verwikkeld is, gaat officieel om de economische hervormingen. De kernvraag daarbij is niet nieuw: dient de prioriteit te liggen bij een strikt monetaristisch financieel beleid of moet de regering ook de continuïteit van de verschillende economische belangen in Rusland in het oog houden?

Begin dit jaar leek Jeltsin in dat dilemma eenduidig te willen kiezen. Hij posteerde de jonge econoom Jegor Gaidar in zijn kabinet en gaf hem de opdracht om het land via een "shock-therapie' op de vrije-markteconomie voor te bereiden. In april dekte Jeltsin dezelfde Gaidar vervolgens onvoorwaardelijk toen de oppositie hem onder vuur nam en tot aftreden probeerde te dwingen. Vice-premier Gaidar, toch al een driftig baasje, werd van enthousiasme over de door hem bij het IMF binnengesleepte 24 miljard dollar alleen nog maar driftiger. Na de schok zou het immers beter worden. Nog deze zomer zou de dollarkoers terugvallen van 120 tot 80 roebel, was zijn voorspelling.

En nu? Nu is Gaidars ster ineens aan het verbleken. Hij zat er gisteravond voor de televisiecamera's uitgeblust bij. Waarom? Omdat Jeltsin hem onbeschroomd aan het inpakken is. Gaidar kreeg er eerst een aantal vice-premiers aan zijn zijde bij. De regering is een “kabinet van vice-premiers” aan het worden, zoals het weekblad Moskovskij Novosti vandaag sneert in een verwijzing naar het oude Sovjet-model, waarin elke fractie binnen het apparaat ook al via een vice-premier tevreden werd gesteld en keuzes dus onmogelijk waren.

Pag 5: Politicus, geen econoom

Gaidars voornaamste criticus, Vladimir Sjoemeiko, kreeg bovendien expliciet tot taak de nieuwe economische structuurpolitiek vorm te geven. Hetgeen in Rusland een ander woord is voor "rustig aan'. Dat was een concessie aan het machtige blok van fabrieksdirecteuren dat onder leiding van Gorbatsjovs ex-adviseur Arkadij Volskij de aanval op Gaidar had ingezet.

Vervolgens begon Jeltsin kanttekeningen te plaatsen bij de eisen van het IMF, zozeer dat er nu in Moskou gedebatteerd wordt over de vraag of het in potentie autarkische Rusland de hulp van dat fonds maar niet beter helemaal kan opgeven.

De positie van Jeltsin wordt nu, na nog geen jaar, al vergeleken met die van Michail Gorbatsjov, toen die eind 1990 toch ineens bleek te moeten kiezen voor de communistische econoom Valentin Pavlov in plaats van de ex-communistische econoom Stanislav Sjatalin.

De president zelf ontkent uiteraard dat er iets aan de hand is. Er is bij al deze personele chicanes slechts sprake van “enkele tactische” accentverschuivingen, aldus Jeltsin deze week tijdens een werkbezoek aan de Oeral. Kritiek is daarom volgens hem niet gepast, zoals ook Gorbatsjov vorige week merkte toen hij, daags na een sceptisch interview met de Komsomolskaja Pravda, ineens niet meer in zijn vertrouwde ZIL-limousine werd opgehaald maar in een eenvoudige zwarte Volga.

Wellicht heeft Jeltsin nog gelijk ook en is hij deze zomer slechts bezig zich als president zoveel mogelijk armslag te verschaffen, zodat hij straks die medewerkers kan laten vallen die hem niet meer van pas komen. Want één feit staat na één jaar-Jeltsin nog altijd als een paal boven water: de Russische president kent de hardnekkigheid van de Russische structuren beter dan welk IMF-team dan ook. Jeltsin is namelijk geen econoom, hij is politicus.